Хан Тэнгэрийн дуу

Огтоос хар гэж байдаггүй юм
Олонгүй Хаан гэж үгүй юм
Гэгээ бүхнийг шингээх юм
Гаригаар замаа засах юм.
Туулах замын тод нь хө
Зөв зүтгэлийн үр үү дээ
Хэлхэх үгсийн гол нь хө
Хэнд ч ухаарлыг өгьюү дээ
Балчир ухаан тэлэх үед
Бодол санаа уухайлах үед
Алдар нэрийн цуурайтах үед
Авхаалж самбааг гаргах үед
Бие биенээ түших Андууд
Бодолд сүлжээ үүсгэх биз
Дэвжин хөөрөх эрчим бүрээр
Дэлхийн чинээ эргэх буй за
Эвлэл эвлэн үнэнд таарч
Эрчлээт нум мэт үгийг тавьж
Олон учигаар онцгой бүхнээр
Оломлох үрсийн тэнхээг залмуй

Баруун зүгт мордохын өмнө

Урьдчилж харж өнгөрснөө санах нь
Ухаант үрсүүдийн үйл буй за
Үйлдэх үйлийг өвгөдүүд шийдэх ч
Үрсийн үйл тусдаа буй
Харсан үзсэн болгон нь учиртайг
Харин ч нэг мэдэх буй за
Хатан заяаны дэнс эргэхэд
Хатуужин явахын учир буй
Энэ заяанд төрсөн учиг
Эгэл түүхэнд бас буй
Эрчлэн хөврөх тавилан юунд
Ээлж ирэх учрал буй
Айлдан буй үгсүүд
Айлдан буй үйлүүд
Аль аль нь хэдийн тавигдаж
Ардаас урагш ирэх буюу
Хийсэн үйлээ эргээд нэг хар
Хэлэлцсэн үгсээ эргээд нэг сана
Арвантаа өгсөн өчлийн цаана
Алтан сургааль буйг сана
Төрсөн нутгийн зүрхэн гол
Төөрөг эхэлсэн сувдан хэлхээ
Нуур цөөрөм нь нууцын эхлэл
Нутаг уулс нь үүц нээнэ.
Гэрэлтэн бадамлах хос зул
Гэгээ татуулсан Эрдэнэст хайрхан
Өөлөх зүйлгүй өргөн хөндий
Өлчир балчир зүрхний гол
Алаг Дэлхийн амин сүнс
Ар зоо нь Орчлонгийн хүрд
Орчих хязгаараар тэмтрэн байх
Олом бүсний алтан сүлжээ
Эхлэл буй бол төгсгөл буй за
Эгэл бус Эрхэмсэг буй за
Эргэлдэн байх эрчимнэн байх
Энэ биений эхлэл цэг
Тооно юуны төгс утга
Тоолол юуны эгэл утга
Билэг юуны ухаан юуны
Бодол юуны сэтгэл юуны
Арга үгүй үйлээр холбогдоно
Амьдрал юуг эрчмээр хангана
Хэрхэн үйлдэхээ үрс мэдэж
Хэлхэх үгийн утгыг гаргаж
Алд биендээ шингээн байж
Эхлэл юуг тунгаан байж
Алагхан зүрхний цохилтын мэдэрч
Аажим хэмнэл нэмэгдэхийг мэдэрч
Зөөлөн сэтгэлийн эрчмээр дэм
Зөв бурууг аялгуулна буй за

Хөх Монгол Иргүн

Зуун зуунаар мянган мянганаар
Зүүд нойронд зүрх сэтгэлд
Толботны нууц, тойгтоны зөрөг
Өргөлийн үйлд, өтгөсийн зүтгэл
Билэг оюун, бүрэн ухаан
Бодолд цэгцрэх надад итгэл
Алаг зүрхний тэмцэл ялалт
Арвинтай учигны гогцоост уулзвар
Хүй Ертөнцийн Хүслийн зүйтэн

Бүтээхүй

Үндэстэй мод ургахад
Үр жимс нь боловсроход
Үлдээх мөр дэнсэнд заларч
Үлгэр туулинд мөнхрөх буюу
Хаан түүхийн жимээр орших
Хатуу цагийн учгыг тайлах
Эвлэхүйн сүлжээнд цоморлиг болж
Элчит нарны сүлжээгээр хүрээлнэ
Эргэх жам ээлжлэн байхуйд
Энд тэндээс намайг хайхуйд
Тодоос тод зүүдний гарал
Том жижиг хүрээг үүсгэнэ
Зураг төөрөг наашлах тутам
Зөрөг замууд хумигдах үед
Тоолох хүрдэн нэгээр нэмэгдэж
Торгон мэдрэмж зүгээ олно.
Эхийн хайраар зүрх бялхан
Эцгийн хайраар сэтгэл цадахад
Энэхэн хорвоогийн мэдрэмжийг цуглуулж
Эвлүүлэн байж Ертөнц бүтмой

Говь Алтайд

Өдөр шөнө ээлжлэвч
Өнө мөнхөд үргэлжлэвч
Өөдөс үрсийн өрөвч сэтгэлээр
Өгүүлэх түүхийн утгыг тайльму
Зөөлөн дулаан сэтгэлийн учралд
Зөв бурууг төөлөх учигт
Гарал угсаа учрал юунд
Гарган байх сүлжээ юунд
Дээрээс доороос дэргэдээс хажуугаас
Эргэх эрчмийн сүлжээ орших
Эв дүй ур ухаан
Мэдрэмж бодол сонор юунд
Мөнхөд шивших зөөлөн дулаан
Алтай хангайд ирсэн учиг
Алд биеийн эхлэл учиг
Ээж аав ихэс ахсаас
Эвлүүлэн ирсэн үйл буй
Төрөл садан анд нөхөд
Төө биеийн эрчим бүхэнд
Алд алдаар эрчимнэн байх
Аргамж сүлжээ ураг төрөл
Дорнын талаас дурсамж ирж
Дотроос гадагш урсан байх
Дуулах дуунд учиг нэмж
Тойролт юуг надаас нэхнэ
Өтгөсийн зүтгэл өнөөдрийн эхлэл
Өр зүрхэнд дэлбээлэх цэцэг
Өөрөөсөө эрэх төгс сүлжээ
Өргөн хангайн өнийн нэхэл

Өрлөг өжий

Өөдсийн чинээ үр минь
Өрлөг эхийн үргэлжлэл минь
Өр зүрх минь эмрэн байгааг
Уйлах нулимсаар мэдэрнэ үү
Хаант төрийн түшиг
Халуун цусны хат
Хайлган сэтгэлийн гол
Харах нүдний цөцгий
Эргэх дөрвөн улиралд
Ээлж ирэх орчлонд
Энэ биеийн эрчим
Эргэх түүхийн эхлэл
Хөөр баяраар бялхаму
Хүрэн зүрхээ уярааму
Нулимс бүхэн чинь үнэтэй
Надтай урссан гол
Ээжийн хайрыг мэдэрсэн үү
Аавын хайрыг ухаарав уу
Алд биеэр чинь урсах
Андгай тангарагийг бөхөлмү

Алтай Таван Богдын тахилгын үер

Цайран харагдах уулсынх нь
Түмэн бодис нь дэлгэрч
Цаглашгүй мөнхөд үргэлжлэх
Амин заяаны дэнсэнд
Уйлах зүрхний гүнд торойх
Уулсын алтан сүлдэн мину
Тал тал руу цацарсан наран
Таван зүйлээр туяаран байх шиг
Танхил хонгор үрсийн минь
Төөрөг юу дууднам зэ
Бадран нээх цоморлиг мэт
Бахдам өнгөөр туяаран байна
Баатарлаг Ардын үрсийн заяа
Буцан ирэх хувь мэтээ

Дэлхийгээр тархсан монголчууд #01

Тэнгэр Газрын Долоод

Өнө мөнхөд сэтгэл дотор бадамлах зул адил
Өвлөж авсан оюун ухаан зүрхэнд хурна
Өр зөөлөн учир зангилаа тэртээд гэрэлтэж
Өгүүлэх дуун алсаас чамайг тольдоно
Эвлэг үгс ээлэг зан энд бас тодорно
Эргэж хургах хорвоогийн жамд
Энэ биес даган хуйларна
Тольтод гэрэлтэх тод зүүд
Тоотой насанд хүч нэмнэ
Томоогүй балчир жаахан насанд
Тодрох замыг засан байх юм
Эндээс эхэлсэн тэмдэгт түүх
Ээж мандах наран адил
Зол баяр зовлон жаргалыг
Зураг төөргөөр заяанам зэ
Бидний түүх тэртээд гэрэлтэнэ
Бичээс болгон энд залах уу
Алдхан биеээрээ авчирч хүүрнэх үү
Аав ээжээс өвлүүлсэн цулдал уу

Тангараг

Эцэг эх язгуур дээр тулан босож
Энх Мөнх Тэнгэрийнхээ зарлиган доор бөхрөн сууж
Хөрст Дэлхийнхээ тайван амгалангийн төлөө
Хүмүүн заяаныхаа өнө мөнхийн төлөө
Эр эм заяаныхаа эгшиг дууны төлөө
Энхрий балчир үрсийнхээ ирээдүй хойчийн төлөө
Долоон үеэрээ дордойхгүй гэж
Тусгаар таван тогтнолоо толгойноосоо дээд оройндоо
Тахин шүтэхээ тангараглан биелүүлж
Тусгаар тогтнол таныгаа тулах  дөрвөн мөчит хасаараа
Түшин явахаа тангараглая!

Алтай Таван Богдод очихын өмнө

Өдөр бүрийн гялбах наран
Өөлж хэлэх учиггүй төөнөвч
Өнгөт орчлонд ирэх тавиланд
Өөдөс зүрхэнд гэрэлтэх сувдан
Торойх бяцхан сүүдэрт ургасан
Торгон зүрхний голт цэцэг
Тооловч цөөдөвч хүрэх алсаас
Төрсөн нутгийн уянга эгшиг
Эргэх Дэлхий жамаараа эргэвч
Эрчлэх зангилааны утас тайлагдавч
Ээлж ирэх заяа тавиланд
Энэ биеийн эрчийг нэмнэм.
Зөөлөн үгсээр зүрхийг дэмнэвч
Зөв бурууг сэтгэлээс хайвч
Энэ биеийг хорих эрчим
Эгэлгүй зүрхийг догдлоон байх юм
Алтан наран ээдгээрээ ээнэ
Алиман саран дэмнэдгээрээ дэмнэнэ
Алд биеийн утга бүхэн
Аргагүй намайг догдлоох юм
Хайраар зүрхийг сүлэх үед
Халуун дулаан мэдрэмж буй 
Хаа ч явсан харан догдолж
Хатуу чангыг хүсэн байх юм.
Алтан Төрийн аргагүй хэлхээс
Алдар цуугийн нэрэн зураас
Аав ээжийн ашдын заяанд
Алдуурах насны утга богинохон
Өртөөлөн ирэх өрөвч сэтгэл
Өнө мөнхөд хатууг харуулна
Өөдөс үрийнхээ зүрхэн голтод
Өөр заяасан тавиланг нууна.
Ард олны заяа тавиланг
Ашдын заяагаар эргүүлэх учиг
Алдар хүндийн эгэл төрхөнд
Алдуурахааргүй зангилагдсан алтан заяа
Бидэн хоёрын богино учралд
Бодол зүрхэнд тодхон зөрөвч
Өнө мөнхөд гэрэлтэх зул мэт
Өртөөлөх амьдралд учрал нэмнэ
Эргэх жамын эрчимт хөг
Эгэлгүй тоосны хүслийг нэмнэм
ээлж ирэх заяа тавиланд
Эрдүү аядуу зүрхийг хөглөнөм
Утга уянга яруу мэт
Уужим талын салхи мэт
Урдах замын чиг мэт
Уйлан байх зүрх мэт
Бидний тавиланд хүсэл нэмнэ
Бие биенээ татах мэт
Оршихуйн заяанд итгэл нэмнэ
Олом бүсийг зангидах мэт
Ээдрээт амьралын энэ л хүсэл
Эргэх зүсрэх утгын цомог
Эл биеэ эргүүлэн өгөвч
Ээх наран мэт хойчийг дуудна
Аргагүй хийсэн үйлийн үр
Алд биеийг аван одовч
Алтан түүхээс хасан байвч
Ахин ирэх хойчийн тавилан.
Өртөөлөх түүхийн өлгийд бойжих
Өнжин дамжих өрлөг хойчид
Үүх түүхэнд үлгэр нэмэх
Үргэлжлэл юуг сануулах зүүд

Аз

Бадрал мөхөл зэрэгцэн оршихуйд
Балчир үрсийн эрчим ургахуйд
Торгон сүлжээ нэгээс холдож
Тооцоолохуйн эрчим билгээр түгнэ
Авсан учраас нэхэл ирэхэд
Алгууралгүй өгөөг эргүүлнэм зэ
Тоост оршихуйн эрчим бүрээр
Тогтохуйн сүлжээ эрхэсээр түгнэ
Алиахан үрсийн аялгуу мэдрэгдэж
Аз оддоор түгнэм зэ

 

Үүрэг

Өвгөдийн ухаан зүрхийг төөнөхөд
Өлчир зүрхний эрчим нэмэгдэхэд
Алаг Дэлхийн үүх түүх
Алс хэтээс эргэн ирнэ.
Хайраар сүлэх ухаанаа хайна би
Хатууг давах учигаа эрнэ би
Олон андуудтайгаа эвлэн байж
Огторгуйд дүүлэх хүчээ олно би
Хөх Монголоо бадраах эрчимээ
Хүйн холбооноосоо олон байж
Цаашлах замын эргэлт бүр
Цагаан гэгээг надад тусгана
Эрсэн бүхэн дэргэд минь байна
Ээжийн хайр сэтгэлд минь байна
Эргэн ирсэн түүхийн хором
Энд зогсох хүчийг өгнө

Зол баяр

Алтай таван Богдынх нь 
Ар өврөөр дүүлэнхэн
Аргамаг хонгор хүлгээ
Хазаар юугаар заланхан
Туулах замаа товлонхон
Төөлөх газраа товчлонхон
Хүрэх хүслээ мэдрэнхэн
Хүүний айийг тааланхан
Арван сумаа атганхан
Атар нумаа тавинхан
Зөрж өнгөрөх уулсынх нь
Зүг чигээ олонхон
Хээгээр нийлсэн хаяанынх нь 
Эргэх улиралыг давж
Хүсэл болсон үйлийнх нь
Хэлцэх нөхөд нь хүлээнхэн
Зорилгод хүрэх саадаа
Зорис хийгээд давлаа хө
Зол баяр намайгаа 
Ээжийн хайраар ивээнэ дээ

Аврал

Хөх Тэнгэрээс заяах
Эрчим бүрийн зам
Хүрэх газраа хүрээд 
Эргээд буцах үед
Энэрэхүйн долгион эргэлдэж
Ивээхүйн учигт зангилаа
Хором хормоор холдож
Хүсэл юуг чангаана. 
Алдхан биений хайраар 
Агуулах эрчимтэй холбогдож
Аргадах сүүлчийн учиг
Алхам алхамаар дэлгэрэв үү
Ухаант үрсийн түлхүүрээр
Учиг зангилаа тайлагдана
Уучлалт эсвэл устгалын
Урдах сонголт тодорно
Хүрэх зам хол ч
Ивээх зам богино
Хүрээгээ нэгэнт тэлсэнээс
Тодрох түүх давтагдана

Эрчим

Оддын эрчим оройгоор ороход
Оломлох хөх ертөнцийн түүчээнд
Ололт нууцыг агуулах хүрдэн
Орчлонгийн гэгээнд уусан байхуй
Хүрэх алсаас эргэн эргэн
Хүний нүдний өмнө цэлийвч
Хүрч авах учиг зангилаанд
Хүсэл зүтгэл нэмэр болно
Эвээр учиглах долгион юунд
Эргэлдэх нэгэн хүрдэн буй за
Эвлэг үгсийн шидэт зангилаанд
Эртний түүхийн учиг эргэмүй

Бүү саад бол

Өвөг Дээдээ залж
Өндөрт өргөж явах
Балчир үрс бид
Бусдад буруутгагдаж
Илүү харагдаж
Дутуу санагдаж
Санаагаа чилээж
Сэтгэлээ зогоож
Сайн цагийг үзнэ гэж
Ах дүүс, амраг садандаа
Аль муугаар хэлүүлэн явах гэж үү дээ
Сэтгэл минь өвдөж
Зүрх минь зүсэгдэнэ
Хань ижил нь юм бол
Хайртай үр нь юм бол
Амраг хань нь юм бол
Алагхан энэ Дэлхийд
Алхлан хамт яваа юм бол
Юуны учир илүү үзнэ вэ
Хэнээс бид дутуу гэж
Эх болсон Эх Дэлхийн төлөө
Элгэн садан түмнийхээ төлөө
Алагхан Дэлхийн Ард түмний төлөө
Алдхан биеээ үл хайрлан
Хичээн байж, зүтгэн байж
Зорин байж, хүсэн байж
Зорьсон үйлэндээ шамднам бусуу
Юугаар дутаж явна вэ гэж
Юуны учир зүрхийг нь зүснэ вэ
Бид хийхгүй бол
Өөр хэн хийж байна вэ
Алагхан Дэлхийд төрсөн
Учир утгаа олсон бид
Хийх үйлээ хэнээр ч заалгахгүй
Хийх л болно, бүтээх л болно
Ядаж урмаар дэмнэхгүй байж
Бүү саад бол
Бүү сэтгэлийг нь гундаа

Үлгэр-1

Эрт урьдын цагт эмгэн өвгөн хоёр сайхан  хүүтэйгээ амьдран суудаг байж гэнэ. Хүү дайн тулаан явж  эр зоригтой, олон түмнээ дагуулан  Баатар цолыг авч алдар цуугаа мандуулжээ. Нэгэн өдөр өвгөн эмгэн 2 хүүгээ эрийн цээнд хүрсэн тул хань ижилтэй болох хэрэгтэй гэж сануулжээ. Хүү зөвшөөрч алсыг чиглэн явжээ. Явсаар нэгэн сайхан өргөө гэрт  иртэл хэн ч байсангүй. Ороод унтаад өгөв. Зүүдэнд нь Энэ улсын Хаан хатан хоёр нэгэн ухаант гүнжтэйгээ амьдран суудаг байжээ. Гүнж нь билэг ухаанаараа алдартай тул хатнаа болгож авахыг олон хүн гуйдаг байж гэнэ. Гэтэл гүнж  хулгайлагдав  гэнэ. Хаан хатан 2 маань Гүнжээ хайж ард олноо дагуулан явцгаажээ гэж зүүдэлжээ.  Баатар эр  сэрээд гэрээс гарж хартал хун шувуу баруун зүг рүү нисэж яваа харагдав гэнэ. Баруун зүг явтал явсаар байгаад нэгэн том хар ууланд агуй байв. Агуйг том чулуугаар хаасан байх юм. Чулууг зайлуулан агуйд ортол нэгэн үзэсгэлэнтэй сайхан гүнж байлаа. Гүнж сандарч та хаанаас ирэв энд баруун зүгийг эзэлсэн 15 толгойтой Атгаалжин хар мангас амьдардаг хурдан яв гэж гэнэ. Гэтэл баатар эр би чамайг аврахаар ирлээ хэмээв гэнэ. Тэгээд чулууны ард ороод нуугдлаа. Орой нь мангас ирээд хүний үнэр үнэртэж байна гэтэл миний үнэр биз гэж гүнж хэлтэл унтав. Баатар эр  шөнө болоход  эмзэг газрыг  нь хайж хартал баруун суган дор нь  гэрэлтэн харагдлаа. Дараагийн шөнө нь эмзэг газрыг нь сайтар нягталж үзэж гэнэ. Гурав дахь шөнөө  мангасын эмзэг газрыг сэлмээрээ зоож устгаж гэнэ. Тэгээд гүнжээ аваад гэрт нь иржээ.  Гэрт нь хэн ч байсангүй. Баатар эр маань шөнө зүүдлэв. Зүүн зүгийг эзэлсэн хорин таван толгойтой Хотгоолжин хар мангаст Гүнжийн эцэг эх баригдсан байгааг зүүдлэв. Тэгээд Зүүн зүг рүү мордов гэнэ. Явсаар нэгэн нуурын эрэгт тулж очив. Тэнд амран байтал Хорин таван толгойтой Хотгоолжин хар мангас ирээд нуур луу орчих юм гэнэ. Баатар эр хойноос нь ортол нуурын гүнд нэгэн агуйд Гүнжийн эцэг эх болох Хаан Хатан хоёрыг ард түмэнтэй нь хорьчихсон байж. Баатар эр мангасыг явхыг нь хүлээж байнаад агуйд ортол тэд сандралдаж юун хүн бэ энд мангас амьдардаг юм хурдан яв гэжээ. Баатар эр би та бүгдийг аварна гээд том чулууны хойно ороод нуугдав.Мангасыг ирхээр нь унтуулаарай гэж морин хуур өгч гэнэ. Мангас ирхэд нь морин нуураар унтуулав. Хүү гарч ирээд хартал зүүн суган доор нь эмзэг газар нь гэрэлтэн харагдав. Дараагийн шөнө дахин сайн нягталж харж байтал зүрхэнд нь нэгэн жижигхэн гэрэлтсэн чулуу байх юм гэнэ. Гурав дахь шөнө мангасын эмзэг газар нь сэлмээрээ цавчиж зүрхэн дэх гэрэлтсэн чулууг нь авч  Хаан Хатан хоёрын Ард түмэнтэй нь дагуулан Гэрэлтсэн чулуугаараа замаа заалган харьж гэнэ. Тэгээд Гүнжтэй гэрлэн жаран жилийн жаргал, наян жилийн найр хийж амар сайхандаа жаргаж гэнээ.

Хоо амин чанар

Хоо гэдэг үнэн төрх нь өөр өөр ч

Үйлдэл болгох нь ижил

Үг бүрийн ард

Учиглаж хэлэх ухаан буй

Сансар огторгуйн гүнээс

Сануулан ирэх дохиог хай

Салан нийлэхүйн учигт зангилаанд

Содон юугий нь шингээн байгаа

Тэртээгээс ирэх дохионд

Тэр л мичидын гялбаанд

Алд биений алтан хэлхээний

Арвинтай нууцыг шингээн байгаа

Нууц бүрийн утга зангилаанд

Нэр юуны тэмдэгт бий

Хэрхэн олох нь үрс та бүгдийн

Хэлэлцэх ухааны учигт бий

Алтан Дэлхийн ард түмний

Авьяас билэгийн ундарга

Хаанаас эхтэйг үрсүүд хайвал

Халшрал үгүй судлан үз дээ

Угсаа гарвал гэдэгээ

Үндэс юунаасаа хай даа

Үүх түүхээсээ хай даа

Үлгэр домгоосоо хай даа

Яс мах цуснаасаа хай даа

Огторгуйгаас ирэх дохио юунд

Орчлон ертөнцийн нууц буй

Орших хязгаарын хүрээ буй

Ололт бүрийн эрчим буй

Эх Дэлхийн эрчимтэй

Энэ бие холбо

Эргэх жамын учигыг

Эхлээд ухаандаа тунгаа

Үндэстэй бол ургана

Үртэй бол үргэлжилнэ

Үргэлжлэл гэдэг нь үрс та нар шүү дээ

Нэгэн анд маань Хоо амин чанар гэдгийг асуухад буурал маань айлдав.

Говийн тэмдэглэл

Говь нутгийг би элсэн манханаар төсөөлж явсан минь инээдтэй санагдана. Гэтэл ганцхан Хонгорын элсэн дээр л тэр их элс нь байх юм. 2013,07,09-07,15- ны хооронд Өргөөнийхөн бид Өмнийн их Говиор үйлээ хийхээр мордов.  Жавхлант хайрханд очно гэж төсөөлөлтэй явсан би гэдэг хүн олон сайхан дурсамжтай ирэв.

Явахын өмнөх өдөр гэнэт бэрхшээл тулгарав. Ярьж тохирсон унаа маань явж чадахгүй болсон тухай сонсоонд унааны эрэлд гарав нэгэн андтайгаа. Яагаад ч юм болно доо гэсэн бодолтой тайван байх өөрийгөө гайхав. Хоёул ярьж ярьж нэгэн Делика машиныг шөнийн 10 цагийн үед хөлслөхөөр болов. Бараг л хүчээр л явна шүү гээд л тулгачихав хэхэ. Энэ унааны жолооч болох  Ганаа ах маань их наргианч цаашлуулдаг бас үргэлж жуулчидтай явдаг болохоор туршлага ихтэй ёстой л сайн хүн байлаа. Буурлууд маань биднийг ингэж сайн хүнтэй сайхан унаагаар тавтай тухтай Их Говиор аялуулахаар зохицуулж билээ. Тэгээгүй бол бид хэд юун Говь руу явах манатай байх байсан биз.

Хамт явсан Нарангэрэл эгчтэйгээ замын турш судраа ярилцсаар яваад нэг мэдсэн хүрэх газраа хүрсэн байх юм. Миний хувь судраа хичнээн уншивч үндэс юугийн бат бөх суулгахгүй бол алд биенд шингэхэд бэрхтэйг  энэ эгчээсээ  ойлгож маш их ухаарлыг авсандаа баяртай байна даа.  Цаашид чи ихийг сургах сайхан эгч билээ. 

Очсон өдрөө амраад маргааш нь Есөн мөрний сав шим Хар лусын хааны орд өргөө байрлах гол үйл хийх газрын орой үрсүүд бид хуяглан байв. Замд зарим нөхдийн маань унаа эвдэрч холгүйхэн газар үлдсэн ч очих ёстой газраа бөөнөөрөө ирцгээв. Үрс биднийг шиврээ бороо угтан байлаа.  Эх болсон Дэлхий ээж маань биднийг бүхий л аялалын турш сэрүүн сайхан салхи шиврээ бороогоор энхрийлэн байсан нь хайхалтай сайхан гэхээс өөр юу г хэлэх билээ. Улаа нар Зайран удгадаараа ялгаран үйлээ хийцгээв. Хатан ээж нар маань ээлж дарааллаараа  морилон үйлээ хийх нь сайхан байлаа.  Дараа нь галын бөөлөн хийсний дараа яагаад ч юм галын дэргэдээс явмааргүй санагдаж хэсэг суув. Ганаа ах маань бидний үйлийг ойлгож хичнээн орой болсон ч хуягаа машиндаа хийхэд төвөгшөөхгүй байсан нь аятай байв

Маргааш нь бид Оюу Толгойгоор дайран явлаа. Бүх л зүйл нь хаалттай маш том уурхай. 

Бидний үйлийн талаар Их Түүхийн сударт Өндөр Дээдүүдийн айлдварт

Есөн мөрний ай их савын эх

Хар Лусын хаадын өргөө

Энэ л газар нутгийн

Эхийнх нь хэвлийд оршдог билээ

Тиймээс тэр газрыг

Онголон дагшилж

Есөн мөрний савыг хамгаалах нь

Хөх толбот үрсийн их үүрэг

Хөх толботой болсны үндэс учир нь

Тэр л нутагтаа байдаг

Хэрэв зээ

Хөх толбот үрс тэр л нутагтаа

Хүйн хамгаалагч нь болж эс дийлвэл

Хөх толбо нь арилж

Тэнгэр эцгийн ивээлээс гардаг жамтай

Амтлан дээдлэх рашаан булаг

Эрдэс юугаар дүүрэн

Энэ л дэлхийн хүмүүн ардыг

Ундлан тэтгэх тэр л шим

Энэ л газартаа оршдог билээ

Өргөө гэрийг нь сүйтгэж

Алт эрдэнэсийг нь ухаж

Алив үйлэндээ шамдваас

Хар Лусын хааны

Хараал жатганд өртөж

Хайран тэр сүнс чинь

Тасалсан суваг болгоноо

Ухсан эрдэнэс болгоноо

Энэ л биеэрээ

Үр удмынхаа махан биеэр дүүргэх болно

Өвгөд биднийг

Эх Дэлхийд дуудан авчруулсан

Эх Дэлхийн амин сүнсний

Гинжин хэлхээ тасрах гэж буйг

Уул усны эзэн савдгууд

Мэдэгдсэн билээ

Эх Дэлхийдээ эргэн ирж

Мулгуу балчир үрсүүдийнхээ

Тархи оюунд нь

Эрдэм мэдлэгийг суулгах гэж

Шунасан тэр л шар чулууг нь

Буцаан өвөрлүүлэх гэж

Эх Дэлхийгээ хайрлаж сургах

Мулгуу түмнийг нь гэгээрэлд залах гэж

Энэ хорвоо ертөнц дээр эргэн ирсэн билээ

Буурал Дээдүүдийн маань үйл ийм л утга учиртай байх нь. Балчир бид үйлийг сайтар хийж гүйцээх нь бидний заяа буюу. 

Цааш хөдөлж санан зорин байсан Жавхлант хайрхан дээрээ ирэв. Сүрлэг сайхан аргагүй нэрэндээ зохицсон сайхан хайрхан байлаа. 

Их түүхийн сударт Буурлуудын айлдварт:  

Өнөө цагийн та бүхний

Жавхлант хэмээн алдрыг нь айлдсан

Тэр л их хайрханы

Бичиг үсгийн соёлын

Үлдээн өвлүүлсэн

Эх Дэлхий газар шимийн

Их түүхийн судрын нэгдэл

Тэр л газартаа байгаа билээ

Эл мэт тахин шүтэж ирсэн

Өвөг дээдийн шүтээн болсон

Хайрхад уулс олонтой ч

Хамгийн их судрыг агуулж

Хамгийн их нууцыг шингээсэн

Эх Дэлхийн их түүхийн

Эхэн булаг оршсон

Тэр л газарт болбоос

Хөх Монголын

Хөх толбот үрсийн

Эх түүх нь оршдог билээ

Хөх толбот үрсийн

Хэрхэн яаж

Хөх толботой болсон

Хэрхэн яаж

Үндэс угсаагаа залгуулсан

Хөх толбоны нууц

Газар дэлхий сав шим

Гариг ертөнцийн нууцыг

Тэр л хадандаа шингээж

Судар болгон сийлжээ

Үрсүүд бид идээ будаагаа засан Хайрханы эзэн юуг баясган хүч юуг нь нэмэн Гэрэлт наран ээжээсээ эрчим юуг нь буулган үйлээ хийгээд мордов.