Эргэцүүлэл- 29 2017.09.11

МТТТ-59-р хуудас: Мөр хар байх аваас Улаан нөжөөр хохирох.
Энэ юу гэсэн утга агуулсан юм бол? Улаан нөжөөр хохирох. Үүнтэй уялдаж, Хэн хохирох юм бэ? Хэрхэн яаж хохирох юм бэ гэх асуулт гарч ирнэ ээ дээ. Яагаад улаан нөжтэй холбогдов? Нөж гэдэг нь юу юм бол? Тэгвэл Мөр хар гэдэг нь юу юм бол? Мөр цагаан гэдэг нь юу юм бол? Эзэн хаан маань гартаа нөж атгаж төрсөн талаар Нууц товчоонд бичигдсэн байдаг шүү дээ. Нөж гэдгийг монгол хэлний товч тайлбар толинд – бүрэлдсэн цус гэжээ. Гэтэл Эзэн хаан маань эхэсээсээ атгаж төрсөн хүүхэд юм билээ гэж нууц товчоонд бичигдсэн байдаг. Гэвч хүн бүхэн л цустай шүү дээ. Яагаад хохиролыг цустай холбов? Харин ураг удамд эхийн талыг цусан тал, эцгийн талыг ясан тал хэмээн уг гарвалаа тодолж нэрлэдэг. Тэгэхээр эмэгтэй, эхийн талтай холбоотой байх нь уу? Тэгвэл эмэгтэйчүүд бид ураг удамдаа ямар үүрэгтэй юм бол?
Сударт: Хатан нь төр нэр авсан гурван эрээ бадраагч гэсэн байх юм. Харин: МТТТ-258-д: Хүүхэн хүмүүн узуур эсийг тэтгэж, ураг төрлийг арвижуулж, цусыг тэлэх бөгөөд үүндээ уялгалан хатан ухаанаар улс орныг тэтгэж, дэлгэрүүлж эв гэриэгээр энхжүүлж, саван дотор нь багтааж байхын ухааныг өгүүлсэн байна гэжээ.
Тэтгэх, арвижуулах, тэлэх, дэлгэрүүлэх, энхжүүлж, багтаан, бадраагч гээд л олон үүрэгтэй юм байна шүү дээ тэгвэл эмэгтэйчүүд бид. Харин тэгвэл бид үүнийгээ хийхгүй бол яах юм бол? Бадраахгүй Тэтгэхгүй, дэлгэрүүлэхгүй, арвижуулахгүй энхжүүлэхгүй, саванд нь багтаахгүй бол яах вэ? Үнээс болж юу болох вэ? Улаан нөжөөр Хохирох гэдгийг үүнийг хэлээд байна уу? Ингэхэд хохирол гэж юу юм бол? Эмэгтэй хүн, эх хүн хохироогч ч болж аврагч ч болж болох талаар бас л түүхийн энэ л судруудад бичээстэй байх юм. Тэр нь Дөргөн хатан юм байна лээ л дээ. Харин аврагч нь бол олон хатдууд байна шүү дээ.
Ийнхүү Мөр хар байх нь хохирол, Харин мөр цагаан бол хохирол үгүй байх нь гэвэл Сударт хараар явахын гашуун зовлон гэх үгс байдаг. Гэвч бас урвагчийг устгах хар ертөнц гэсэн ч байдаг. Тэгэхээр энэ юу болчихов? Энэ нь хэрхэн цустай холбогдоод байна вэ?
Монгол Домчийн сударт: Хүмүүний сүнс нь төрөлтөөс төрөлт рүү шилжихдээ нөхцөл байдал, дасан зохицол, аж төрөх зан байдал бүхнээ эсэндээ шингээн цааш өвлүүлнэ. Үүнийг бид хамгийн дээд өв гэж үзнэ гэж бичсэн байдаг. Харин сударт оройн дээдийг өв гэсэн байдаг.
Тэгэхээр сүнс төрөлтөөс төрөлт рүү эхийн хэвлийд бойжин урган төлжиж, эхээс салж, өсөн торнихдоо энэ бүхнийг өвлөн авч цаашаа мөн л үргэлжлүүлдэг байх нь ээ дээ. Ганцаагүй л аав ээжүүд та бид юуг яаж өвлүүлж үлдээх нь юуны түрүүнд анхаарах болж таарлаа даа. Энэ бүхэн удам дамжин удамшин ирээдүйд төрөх үрс хойчийн маань гэрэл гэгээ эсвэл хатуу хөтүү рүү чиглүүлдэг байх нь ээ дээ. Гэхдээ цаг хугацаатай уралдаж хийх нь ээ дээ. Тэгэхээр гэрэл гэгээ рүү нь чиглүүлээд, өвлүүлээд байгаа нь мөр цагаан, харин хатуу бүхэн рүү нь бол мөр хар байх гээд л байна уу? Ингээд цагаан, хар мөр гэдгийн тухайд эргэцүүлэх нь ээ дээ. Бидний мөр ямар байгаа юм бол? Хэрхэн мэдэх юм бол? Яавал цагаан мөртөн болж, яавал хар мөртөн болоод байна вэ? Харин сударт: мэдлэггүйн дотор харанхуй гэсэн үгс байдаг. Мэддэггүйгээсээ бид алдаад хохироод байдаг юм биш биз. Гэвч бас мэдээд яах вэ? Үйлдэх нь үгүй бол мэдээд хэрэг байх уу?
Хас төрийг бадраах сударт: Хар Цагаан хоёр луу Хүмүүний биеийг бүтээгээд булаацалдан тэмцэлдэж Хар цагаан үйлэнд нь шамдуулан зүтгүүлдэг байлаа. Хүмүүн нь өөрөө оюунтай Оюун мэдлэг амин сүнс нь Эрх дэлхийн сүнстэй Эгэлгүй нэгэн холбоотой учир хар цагаан аль ч үйлэнд Эрх тэгш шамдан явахыг энэ хорвоо дээр зарчим болгожээ.
Хар үйлэнд шамдах аваас, Хайр найргүй хороох адил Хагацаж салахын үйл адил Хатуу нэгэн байдаг билээ. Цагаан үйл нь хаанчлалаа тогтоовол Түмэн олон амгалан ч Төгсдөө байх нь үгүй Суух үйл нь арвинтай ч Хийж бүтээх нь үгүй.... Махан бие оршихын Үнэн үгүй болдог билээ. Тиймээс хар цагаан нь нэгдэж Эл бие нь тэгширч Арга билэг нь хосолж Амин чанарыг олж Тэр л бие нь цэгцэрч Хийх үйл нь тэгширч Арга билэг нь хосолж Амин чанарыг олж Эл хорвоо дээр амьд явахын утга учрыг олсон Нэгэн түүхтэй билээ гэжээ. Гэхдээ бас Дэмчийн гурав хосолсон цагт гэж цаг хугацааг бичээд байгаа шүү.
Булаацалдан тэмцэлдэн гэхийн учир юу юм бол? Гэвч аль аль нь байх ёстойг бас л хэлээд байх юм. Бөөгийн товчион-55д: Хоогчин эмгүн: Бөөг хийх үйлээр нь Цагаан, Хар, Улаан,Шар дөрөв гэж ангилдаг. Энэ нь онгодынхоо үйлээр ангилагдаж байгаа болно. Яагаад ингээд ангилаад байна вэ гэхээр тухайн Улаач нэгэн онгодоо сонгон , энэ Онгодынхоо үйлийг бүрэн дуусгана гэж өөр онгодоосоо түдгэлзсэн үед тэгдэг гэжээ.
Тэгэхээр бөөд хар цагаан гэдэг нь байдаг л байх нь шүү дээ. Хар цагаан нь нэгдэж, тэнцэж байх нь амьд явахын утга учир нь юм бол Тэгвэл энэ юуны учир хар мөртөн хэмээн, түүнийг сэрэмж болгон хориглодог юм бол?
Гэтэл Эзэн хааны айлдварт: Хорвоод шүглэсэн, Тийрэнгийн үрсээс, Хөх Монголоо хамгаалахаар Хаан эзэн би өөрөө Хар үйлээ ч хийх болно гэж байдаг шүү дээ.
Тэгэхээр аврал ч болдог хар үйл нь байх нь ээ дээ. Тиймээс л мөр гэх зүйлийн утга учирт их зүйл байх нь ээ гэж харвал хар үйлд нь тэнцвэргүй болж хэтийдэн үр хойчийн ирээдүй бүрхэг болдог т учир байх гээд байна уу даа гэж харвал яадаг юм бол доо.
Сударт амин ертөнц тэнгэр нь арилж хар мөртөн үгс бий. Тэгэхээр ертөнц тэнгэр гэдэг нь юу юм бол? Мөн Байгаа бүхнийг хорвоо гэнэ. Байлгахыг тэнгэр гэнэ. Байдлыг мэдвээс ертөнц гэх үгс бий. Тэгэхээр энэ хорвоог хэрхэн бид таних юм бол? Үнэнг Ертөнц Тэнгэр болгосон юм бол арилж гэхээрээ гэмийг арилгах, гайг арилгах гэх юм уу даа. Хатны сударт Хөх монголыг хөдлөх бүрт нь аварна гэж үгүй гэсэн үгс бий. Мөн сүүлчийн боломжийн талаар бичсэн байдаг л даа. Сүүлчийн боломж гэх сэрэмж агуулах үгс Энэ яг юуг хэлээд байна вэ? Бас л бодох л хэрэг гарлаа. Тэгвэл хар мөртөн байх нь сүүлийн боломж чинь шүү гэдгийг сануулж гэрэл гэгээг рүү чиглүүлээд байгааг бид анзаарахгүй байгаа юм биш биз? Мөр цагаан гэдэг нь тэгвэл юу болж таарав? Алтан сударт: Алтан дээд үнэний аялгуугаар алсад мөр цагаан үлдтүгэй Алтан дээд аялгуу буйд Амин их ертөнц тэнгэртээ эзэн гэж Хатан бичсэн байх юм.
Ингээд хөөн ухаад байхаад Алтан дээд үнэний аялгууг гарцаагүй л барьж авах л болж таараад ч байна уу даа. Гэвч бусад судруудтайгаа холбохгүй л юм болохгүй байхаар ч юм шиг ээ. Харин уншигч та хэрхэх юм бол доо.

Эрэгцүүлэл-28 2017.09.04

Бөөгийн товчион-31д: Эзэн Чингис хааны үед бөө үрс ёс уламжлал, дэг жаягаасаа болж нэг их хэрэлдэж гэнэ. Бие биенээ харвалдаж гэнэ. Чингэхэд Эзэн ЧинГис хаан бултыг нь дуудаж гутлыг нь тайлан, гутлын нь түрийг нь нийлүүлэн тойруулан тавьж гэнэ. Чингэхэд Гутлан Хас бүтэж гэнэ. Үүнийгээ харуулан :
Мөр мөрөөр дагавал Мөргөлдөхгүй байгаа бус уу, Зөв зөвөө мэдвэл Зөрөхгүй байгаа бус уу, Зөрүү буруу тэмцэхгүй бол эвлэж байгаа бус уу, Та нар харцгаа. Өвгүд Дээдсээс бидэнд улбаалан ирсэн Тэнгэрийн тамга бүтэж байгаа бус уу. Бүүтүүхэй хэмээн зандрав. 
Чингээд дөрвөн бүлд хуваагдсан бөө үрсийн отог Эзэн хааны хөлд сөхрөв. Тэнгэрийн хасыг Газарт дүрсэлсэн учраас бөө үрс түүнийг Суу Богд гэж өргөмжлөв. Энэ явдлаас хойш Богд Чингис хаан гэдэг нэр төрсөн юм. Богд гэдэг бол бөөгийн нэршилд бүгдийг нэгтгэгч, эв түнжинг ологч гэсэн утгатай өргөмж цол юм гэжээ. Өмнөх бичвэрт бичсэнчлэн богд гэх тэр цол ийм учиртай болж таарав уу? Гэтэл бид нар Богд гэдэг үг үгийг яаж ойлгож байгаа билээ?Энд бас нэг бодох гарч ирж байна аа даа. Богд гэдгийг өнөөгийн бид шашин төрийг хослуулах Богд Жавзандамба хутагт хаантай л холбоод байсан чинь өөр болж таарав уу? Мөн Монгол хэлний товч тайлбар тольд: Богд- Олны дотроос цэцэн гэгээн, эрдмээр бусдаас хэтийдсэн хүнд олгох цол гэжээ. 
МонГэрүйСий номонд харин бичихдээ: Богд гэдгийг БӨӨ ой СУУ КҮ гэж бичсэн байх юм. Энд Богд гэх үгийн задаргаа байна гэж харвал гарцаагүй бөөтэй холбогдоод Эзэн хааны маань, монголын маань түүхийн замыг дээрх түүх батлагдаад байна уу даа. Ингэхэд Хаан гэж хэн бэ? Эсвэл хаан юу юм бол гэж асуухаар ч байна. Тэгэхээр асуултаас үгийн утга тодрох гээд байна аа даа. Хэн нэгэн би хаан гээд хаан болчихоггүй юм биш үү? Мөнх Тэнгэрийн хүч гэдэг дээр олон хаан байдаггүй болж таарах гээд байна аа даа. Сударт: Хүний хаан болох хэрэг юун Хүслийг дураар татах хаан бус уу Түмнийг айлгах гэж хаан юу Тэнгэрээр дэвтээж хаан бус уу. Хааны сүрээр хамаг олон жаргах юу Харцын билэгээр төрийн батаар жаргах бус уу гэх үгс бий. Мөн Харвахыг хаан мэддэг бол онохыг ард мэднэ гэх үгс бас бий. Одоо бид нар харвахыг нь хэрэглээд бусдыг нь хэрэглэхгүй байгаа юм биш үү? Хаан чанарыг дотор нь ингэж ялгаж салгаж болдоггүй юм биш үү? Тэгэхээр хаан гэх тэр л хүний сэтгэлийг татах үгэнд чухам ямар үнэ цэнэ байгааг өнөөгийн бид харахгүй байгаа юм биш үү? Өнөө цагт хаан байвч энэ учир зүйгээ олж харсан юм болов уу? Бид бусдын түүхийг мэдэхгүй юм болохоор хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ бүх улс түмэн л Мөнх Тэнгэрийн дор баймаар юм даа. Тэгэхээр өөрийн юм өөрт өргүй гэдгээр харах юм бол манай Монголын хаадуудын баримтлах чиг нь юу юм бол доо? Зангилгаа нь хаана байгаад учир нь байгаа юм биш үү? Манай Гэрлийн өргөөнийхөнийг нээх л их хаан хатан буулгасан гээд л ярьж бичихийг сонсож л байлаа. Харин бидний тэр л буулгаж буй хаан хатад үнэхээр буудаг эсэх нь юугаар батлагдах юм бол? Бас юугаар батлагдахгүй байгаа юм бол? Хаан буусныг хэрхэн батлах вэ гээд л өмнөх эргэцүүллүүд дээрээ мөн бичиж байсанчлан олон олон хүн баталгаагаа яаж гаргаад ирэх юм бол доо. Энэ цаг үе чинь бүхнийг ил болгох цаг үе гэсэн шүү дээ. Тэгэхээр Мөнх Тэнгэрийн зараалаар ирсэн хаан 21 төгс ийм шинжтэй байдаг гэсэн биз дээ. Тэгвэл нөгөө бусад хаадууд нь энэ төвшинд хүрээгүй байгаа гэсэн үг үү?
Энэ мэт олон асуултуудын нэг л үгэн дээр ийм өргөн дэлгэр асуулт хариу гарч ирээд байгаа болохоор энэ судрууд их л сонирхол татдаг л даа. Харин дээрх түүх яагаад мартагдаад өнөөг хүрсэн юм бол доо? Мартсанаараа бид яах вэ? Сударт: Мартахын үүдийг хаах гэсэн сонин үгс бий. Мөн Цөвүүн нь: Үдэх, гээх, төөрүүлэх, мартах цөлөх тав гэсэн байдаг л даа. Мартсанаараа бид өнөө цөвүүн цагийг урин дууддаг юм биш үү? Тиймдээ ч үлгэр домог, туульс, зүйр үгс, тоглоом наадгай, ерөөл магтаал гэдгээр зориуд үлдээсэн болов уу даа. Харин энэ цаг хугацаанд түүхээ сонирхсон нь Гэрлийн өргөөнд цугласан юм уу даа. Ингээд хэлэхээр бас л бид өөрсдийгөө магтсан болох вий дээ. Би магтая гэж бодсонгүй. Харин бодит байдал ингэж л харагдаад байна л даа.
Тэгвэл сор соггог гэдэг юм гарч ирэх нь ээ дээ. Үүнийг л бид соргогоор харж чадвал тэр нь бидэндээ гарцыг нээж өгч байгаа юм биш үү? Харин мэдэхгүй, чадахгүйн, санахгүйн, сэрэхгүйн улмаас тулгарч буй бүхэнд бид өөрсдөөсөө бурууг эрэх нь бас л гарц байвал буруутан нь эргээд бид өөрсдөө болчихвол яах вэ? Тэгвэл гарц гэдгийг гаргаж болох уу? Сударт бусдын алдаа нь надаас, алдаа нь намайг хорлодог гэх үг бий.
Ийнхүү Амьдралд бидэнд тулгарсан бэрхшээл бүхэн ямар учиртай юм бол доо? Яагаад амьдрал бэрхшээлгүй явдаггүй юм бол? Яагаад хүмүүс бэрхшээлдээ сөхрөөд байдаг юм бол? Энгийн сайхан явж байсан бүхэн яагаад маргаад байдаг юм бол? Тэгэхээр маргаан гэдэг өөрөө энгийн байдлаас хэлтийлвээс маргаан гардаг байж болох уу. Өнөөгийн байдлаас харахад маргаан эхэлсэн л бол яасан ч хор хохирол дагуулдаг юм бэ дээ гэж харагдах юм. Хаан Эзний марган хэрэлдсэн олонг хэрхэн ухааруулсныг унших бүр би өөрийн эрхгүй монголын өвөг дээдсээрээ бахдан бахархах сэтгэл төрдөг л дөө. Эгдүүцэн эсэргүүцэхийг хэн боловч чадах ч харин юу хэлэв хэмээн бодох нь өнөөдрийн учир нь олдохгүй маргааныг шийдэх гарц байж болох уу? Тэгэхээр эвлэрэл гэх үг энэ л түүхийн гэрэлт зам мөрөөр мөшгөсөн сэхээрсэн олон түмний итгэл сэтгэлээр өөрийн эрхгүй гарч ирдэг юм биш үү. Сударт : Урт дур гэх бас л сонин үг бий. Урт нь гэж тэгвэл юу юм бэ? Богино дур гэж бас нь уу? ...
Их Түүхийн Судар-53д: Хараар явахын гашуун зовлонг Түмэн олон ойлгож Энд тэндээ гэгээрч Эрдэм оюунаа түгээж Эхэлсэн цаг нь бас байна. Мөн Их Түүхийн Сударт-47д: Хүчит луунууд сэрж Хүн ардаа цэгцэлж Үйл үйлэнд нь байж Үндэс угсааг нь ойлгуулж Алтан шаргал нар нь гэрлээ ээж Тэнгэр эцэг нь Түмэн ардаа мэлмийдэж эхэлсэн Тэр л цаг нь байдаг юм. Мянга мянган жилдаа энэ үйл нь тохиодог юм гэжээ. Харин энэ үйлэнд урт дур нь гарч ирээд байна үгүй юу уншигч та болгооно уу? Миний хувьд нартай хамт мөнх байна гэж үзвэл энэ нь урт дур байх нь ээ гэж бодлоо. Урт дур гэдгийн тухай хүн бүр толгойдоо бодоосой гэсэндээ энэ сэдвээр ийнхүү бичлээ...

Эрэгцүүлэл-27 17.08.28

Амьдралын бодит бүхэн юу юм бол? Бодит гэж юу юм бол? Үр маань надаас далд ертөнц гэж юу юм бэ гэж асууж билээ. Бодит болон далд гэх тэр бүхнийг хэрхэн бид үүнийг ухаж ойлгох вэ? Далдад бодит байхгүй гэж үү? Харин бид Монголын Нууц товчоо гэх тэр судрын тайллыг судлаад байгаа. Нууц гэж тэгвэл юу юм бэ? Далд гэдэг нь мөн үү? Бид ойлгохгүйгээ нууц далд гэж ярьдаг юм болов уу. Нууц гэх зүйл өөр юм бол юугаараа өөр гэж? Хэтэрхий том сэдэв хөндчихөв үү дээ. Өөрийнхөө туршлаган дээр хэлэхэд хүн нууц гэх зүйлд бас сонирхон татагддаг л даа. Нууц бүхэнд хүмүүс сонирхон татагддаг мөртлөө харин монголчуудын энэ өв түүхийн нууц руу яагаад нэвтэрч чаддаггүй юм бол? Манай энэ монголын нууц юуг хэлнэ бидэнд ? Сонирхол татахаар юм байна уу? Эсвэл зарим нэг нь шашинтай эндүүртэл тайлбарлах гээд байдаг юу юм бол?
МТТТ-50-д: МОН буюу Хөх Тэнгэрийн зарлиг сахиж, Жамын дагуу оршин амьдрах гэсэн үг. НУУ ЧИ-далд буй Эрчим гэжээ. Мөн энэ судрын нэрийг орчин цагт хөрвүүлвэл:
“ТЭНГЭРИЙН ЗАРЛИГ САХИУЛАГЧДЫН БИЕЭ ЗАССАН ДАЛД ХҮЧНИЙ НУУЦ ЭРЧИМИЙГ ТОВЛОСОН ЦАГТ ИЛ БОЛГОХ СУУ ЗАЛЬ” гэсэн утга гарна гэжээ.
Тэгэхээр далд ертөнц гэдэг нь юу болчихов? Биеэ зассан далд хүчний нууц эрчим гэх энэ зүйл сонин санагдаад байх чинь. Далд хүчин гэдэг тэгэхээр юу юм бол? Яагаад биеэ засахтай холбогдчихов? Далд гэдэг зүйлд их учир байна аа даа. Энэ нууц гэдгээр хэрхэн биеэ засах юм бол? Анх би монголчууд хэдхэн ийм цөөхүүлээ байж яаж Эх дэлхийн олон түмнийг байлдан дагуулсан юм бол гээд сэтгэлд багтахгүй байсансан. Энэ хэдхэн монголчууд юуг яаж, яасан болоод алдар суугаа өргөсөн байх вэ? Хэн нэгний маань хэлсэнчлэн зүгээр л нэг хонь малаа хариулж яваад Их Монгол улсыг байгуулчихав уу? Харин өнөөдөр энэ бүхний тухай эх түүх, үнэн түүх тодорч, үүнд гарцаагүй үнэн юм байна гэх тэр л эрэл хайгуулд явж буй эгэл энэ үнэнг Гэрлийн өргөөнийхөн өвгүдийн үгээр гаргасан билээ. Гэхдээ өөрсдөө ч бүрэн ойлгоогүй ч өвгүдийн үгийг улаачлалынхаа ачаар гаргасаар байхад бусад нь яагаад Гэрлийн Өргөөнийхөнийг муулж ярина вэ? Өнгөрсөн түүхийн энэ л нууц, далд гэх тэр л зүйлд биеэ засах чухам юу нуугдаад байна вэ? Яагаад биеэ засах гэдгийг оруулаад байгаан бол? Шашинтай адилтгавал мөргөлийн үг баймаар л юм. Ил далдын ялгааг нүдэнд харагдахгүй, чихэнд сонсогдохгүй бол байдаггүй гэх үү? Энэ нь нууц далд мөн үү? Нууц гээд тэгээд шид хайх уу?
МТТТ-72-д Их Бэхт Дээдэс: Эрчим нь ЭрЧиХэм гэсэн узуур үгстэй. Энэ их эрчмийг зөв зүйлд зарцуулахгүй бол тэр нь Хүнийг хөдөлгөгч төдий л зүйл. Тиймээс ухаан гэдгийг бид олж мэдэж, тэр их эрчим рүү шунахаа байж, хэрхэн яаж ухаантай байхав. Ухаан нь ханасан бол эрчмээ яаж хангах вэ гэдгийг хослуулан ухахыг, хослуулан төгөлдөржүүлэхийг эрхэмлэсэн юм гэжээ. За тэгэхээр нууц далд эрчим маань ухаан гэдэгтэй холбовдчихов уу даа. Эрчим гэдэг үг нэг утга, ухаан гэдгийг хавсарга гэж бид ойлгахгүй байна уу. Тэгэхээр энэ нь ямар эрчим, ямар ухаан юм бол?
Мөн энгийн бүхэн агуу гэх Эзэн хааны үг байдаг. Биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас гэх үг бас бий. Яалтчгүй л энэ л Эзэн хааны ухаан гэдэгт бид орж байж, нэвтэрч байж, ухаж байж бие гэдгээ хэрхэн засахаа мэдэх хэрэг үү? Сударт ч Цор ганц Чингис хаалга гэж бий гэж байдаг. 
Харин МТТТ-40д Хаан дээдэс энэ сударт гол түлхүүр үйл явдлуудыг тоочингоо нууцлан өгүүлсэн ажээ. Цаашид 9 янзаар дэлгэрэх энэ сударт Монгол өвүг дээдсүүдийн суу ухааны сургаалууд болсон Алтан судруудын учиг нууцууд гарч ирнэ гэжээ.
Өнөө нууц гэдэг маань тэгвэл монгол өвүг дээдсүүдийн маань түүх, монголын түүх, үнэн түүх, түүнд агуулагдах үйл явдал, агуулга, утга санаа, сургааль байх нь ээ гээд харвал ч энгийн бүхэн агуу гэдэг нь ч аргагүй ч бололтой. Харин үрс бид ингэж харж чадаж байгаа бил үү? Яагаад СУУ Их ЭЗэн Богд Чингис хаан гэж хааныг маань нэрлэсэн юм бол? Үг авиа бүхэн нь юуг илэрхийлнэ вэ? Түүнд л суралцах нь та бидний хойчийн зорилго мөн үү? Харин яагаад сурах ёстой юм бол оо. Богд гэдэг үг нь өнөөгийн бидний ойлголтоос ч өөр л утга байх гээд байна даа...

Эрэгцүүлэл-26 17.08.21

Тэгэхээр маргаан яах гэж гарч ирдэг юм бэ? Юуг дагуулдаг юм бол? Яах гэж монголчууд жигшдэг юм бол? Сударт мэдэх мэдэхгүйгээ хариуцана гэж бичсэн байдаг. Юуг мэдээд яаж хариуцах юм бол? Хариуцаж байна гээд л, мэднэ гээд, мэдэхгүй гээд л бас л бид маргах уу? Ингэхэд бид юуг мэдээгүй юм бол? Юуг мэдэж, юуг хариуцах юм бол? Мэдэхгүйдээ яах юм? Мэдээд яах юм бол гэхээр олон олон асуулт дагуулаад байх юм нэг үг л гэхэд. 
Сударт мэддэгээ хамтаар хариуцаж, булаацалдахуйг жаягаар хааж, мэдэхгүйгээ наран саран долоон өвүгэнд харьяалан ухаарч хорлохгүйг жаяглаж хэмээн бичсэн байдаг. Мөн болохын хилд хоригдвоос оршихуйн боломж нь барагддаг ГАН ЗУД-аас тайлж, Болохгүйн хилд туранхай тугал шиг мэдлэгээр орвол амьд ирэхгүйг зуурдаас сэхээрч гэж бичсэн байдаг л даа. Тэгэхээр энэ мэдлэг гэх тэр зүйлийг бид хэрхэн харах юм бол? Туранхай тугал мэт гэж юуг тодлов? Яагаад заавал тугалтай зүйрлэсэн юм бол? Болох болохгүйн зааг нь тэгвэл юу юм бол? Өнөөгийн ардчилалд бүх зүйлийг болно хэмээн үздэг. Харин социализмд бол хэлэх үг хүртэл хориотой л байсан. Гэтэл энэ судрууд бууж ирээд болох, болохгүйг хэлээд байгаа учир юу юм бол? Судар номноос бичлээ гээд учрыг нь бас мэдчих үү? Яагаад заавал сэхээрч гэх үг байна вэ? Юуг сэхээрэх гэж? Сэхээрэхгүй бол яахын? Нэгэн Онгод айлдахдаа түрүүлнэ гэж үгүй, харин хоцорно гэж бий гэж хэлсэн л дээ. Маргалаа гээд бид энэ л цаг хугацааны оночыг олж чадах болов уу? 
Харин сударт маргах гэдэг үг байдаггүй нь сонин. Энд өрөө цоололдон асуулдан, өчилдөн хэлэлцэн хүлээлдэн мөрөөдөн Ертөнц тэнгэрээ олж таньж, хүндлэлцэх дээдээр харьц гэсэн үг байдаг л даа. Харьцааны соёл яагаад маргаан гэдэг үгтэй холбогдон гарч ирэх гээд байна вэ?
Зүйр үгэнд бол "Сүх далайтал үхэр амар" гэх үг бий. Энэ үг юуг хэлээд байна вэ? Үхэл гэдэг зүйл чухам юу юм бэ? Сүх далайх гэдэг бас юу юм бэ? Үхлийн өмнө бүгд л маргахгүй нь мэдээж байх л даа. Харин үхлээ хүлээх үхэр, туранхай тугал хоёр маань юу болчихов? Зүйр үгээр хүн хэлэхээс наашгүй гэдгээр Хэн мэдээгүй гээд хэнд гомдох вэ? Хэн мэдлээ гээд үгүйсгэх вэ? Мэдээд хэлсэнийг нь хүлээн авч байгаа бил үү бид? Зарим хүмүүс Аянгат удгүнийг энэ судруудыг өөрөө зохиочихсон мэт хэлдэг л дээ. Харин миний хувьд хамт олонтойгоо ярьж уншин судалж байж үнэ цэнэ гэдэг зүйлийг олж харсанаа гаргах гэж хичээж байгаа маань маргах биш харин тодорхой баримт нотолгоотой байгаагаараа л үнэн гэдэгтэй тулж байна гэдгээ анзаарч эхэлсэн маань давуу байдал маань ч юм уу даа гэх бодол төрдөг л дөө. Харин тэр л үхэр, тугалын олонд бид өөрсдийгөө тавьж боддог бил үү? МТТТ-д Тэнгэрийн мэлмий гэдэг нь үнэний зам мөр гэжээ. Үүнийг ухаарах нь хэн билээ дээ. Улаач гэх тэр л Тэнгэрийн тамгат үрс дээр үнэнийг тодлох үүрэг байдаг юм болов уу гэх эрэгцүүлэл маань үүнийг уншаад өөрийн эрхгүй бас бодогдох шиг? Харин бид маргаад юуг олох юм бол? Маргахгүй гээд түүхэн өвгүдээ голоод бас юу хожих юм бол оо? Үнэхээр ирэх цаг мөн үү? Эсвэл өнөөдөр хатуу цаг байна уу?
Мөн сайны заншлаар шүүх, муугийн хязгаараар өчих гэх үгс бас сударт бий. Харин энэ маргаан мөн үү гэдэг л сонин санагдаад байна. Бид тэгвэл хэрхэн муу сайн гэдгээ мэдэх бил үү? Харин үүн дээр маргаан гардаг юм шиг. Сайн нь юу юм? Муу нь бас юу юм? Өөрийн бодолд тунгаагаад байвал хэрхэх бол? Заншил болж чадах нь сайн гэсэн үг үү? Энэ юуг хэлээд байна вэ? Гэтэл бас сайны заншлаар гэж байгаа юм бол нөгөө талаар муугийн занших гэдэг нь бас байх нь ээ дээ. Тэгвэл тэр заншлыг сайн бас муу гэх тэр л баталгаа нь юу юм бэ? Ялгах нь юу юм бэ? Ялгахгүй байвал яахын? Тэгэхээр заншил гэж юу юм бэ? Амьдралд бид юуг яаж заншсан юм бол? Түүхийн судар номнуудад 40000 түмэн жилийн Их түүхийн талаар байдаг. Мөн Алтан дээд үнэнийг аялгуу гэх тэр үгс юуг хэлдэг юм бол? Яагаад үнэн гэдэг маань алттай зүйрлэгдэх болчихов гээд л бас л өмнөх бичвэр дээр бичсэн л дээ. Тэгэхээр энэ л түүхийн сударт дээд гэх үнэн гарч ирээд байгаан учир юу байгаа юм бол? Сударт Үнэнд гүйцэгдэх дөхмийг бодож муугийн хязгаараар өчих тэр л үг юунаас яаж гарч ирээд байна вэ? 
Эргэн тойрноо анзаарвал бид олон олон зүйлийг харж болохоор ч байх юм. Байгал дэлхий, удам угсаа, бидний суурин амьдралын хэвшил маяг гээд асуудал дагуулсан энэ бүхэн биднийг хааш нь хөтөлж байна вэ? Өөрсөд маань тулгарсан сад бэрхшээл бүхэнд гарц олох гэж бид тэмүүлж зорьдог. Гэвч Энгийн бүхэн агуу гэх Эзэн хааны үг юуг хэлнэ вэ?
МТТТ-хуу 180д: Бодол нь цэгцэрсэн байна. Бодол цэгцэрсэн тул үйлдэл ч цэгцэрсэн байна. Үйлдэл нь цэгцэрвэл эд агуурс ч даган цэгцэрнэ гэж бичжээ. Энд хэлээд байна вэ? Бодол, үйлдэл, эд агуурс гэх тэр шатлал харагдаад байх шиг. Харин алгасах гэж байх уу? Эд агуурстай болчихоод бодол маань цэгцэрнэ гэх зүйл байх уу? Эсвэл бодлоо цэгцлээгүй байж байхад эд ороод ирэхээр бас түүнийгээ хөгжил гэж хэлээд байгаа юм биш биз? Энд л нэлээд учир байх гээд байна уу даа...

Эрэгцүүлэл-25 2017.08.14

За тэгэхээр Маргаан үүсгэгч бид хэн билээ дээ? Бид эр эм хүйсээр ялгагдавч хүн хэмээн нэгэн нэр дор, нэгэн гэр бүлд, нэгэн дэлхийдээ харьяалагддаг шүү дээ. Яагаад бид заавал гэр бүл болж амьдрах хэрэгтэй болдог юм бол? Хүний биенд хүртэл эр эм эс гэж байдаг талаар Домчийн сударт бас л бичээтэй байх юм. Өөр өөрийн үүрэгтэй энэ эсүүд хамтдаа нэгэн бие дотор байх нь юуных юм бол? 
Хатдын судар-5д: Эр эм хүмүүн өөр өөрийн мөн чанартай. Эр мөн чанар эм байж байж чаддаггүй заяатай. Эм мөн чанар эр байж чаддаггүй заяатай. Энэ үгс байдаг л нэг энгийн мэт боловч гүн утга агуулаад ч байх шиг. Яагаад юм бол? Эр заяа гэдэг нь юу юм? Эм заяа гэдэг нь юу юм? Нэгэндээ сайрхаад байхгүй, нэгнийгээ дордуулаад байхгүй Тусгайлсан зүйл байх нь ээ дээ заяа гэдэг маань. Өөр өөрийн үүрэг хариуцлагатай, өөр өөрийн онцлог байх гээд байна аа даа. Сударт: Заяаснаа эдэлдэг гэх үгс бий. За тэгвэл эм заяаг бид хэрхэн яаж харах вэ? Зөнгөөрөө яваад л хүнтэй сууж, хүүхэд төрүүлээд л болох уу? Гэтэл гэрт орж эм болж, гадаа гарч эр болж гэх үг байдаг. Энэ маань эр эм заяа мөн үү? 
Сударт: Эмд эрийн эрх эдлүүлэвч, Эрийн оронд цэрэгт мордохгүй, хүүхэд эцэгтэй эрх чацуураад “Айл”ын хэрэг шийдэхгүй. Гэх үгс бий. Энэ юу хэлчихэв? 
МТТТ-269д: Гутдугаарт, цусан хэлхээг холбож буй эх буюу эмэгтэйн талаас нь түүний үүрэг, түүний баяжуулах мөн чанар, чадавхижуулах хүчинг тодлон оруулсан нь ургийн хэлхээн мөн чанар гагц эцэг узуур дээр бус эхийн үүдэл эсний хамаарлаар хүчжин оршихыг тодолсон гэжээ. Ийнхүү эр эм хүний харилцан хамаарлыг харуулснаараа МНТ монголчууд бидний түүхийн тодломж, хэцүүгийн гарц болох гарцаагүй тодолдог юм биш үү? 
Тэгэхээр Эр эм заяа гэж бид яривч энэ л утга бидний хэлдэг эр эм болох энэ хос заяа маань эргэх нэгэн холбоондоо үр хэмээх гурван заяа болохдоо чиглэл нь гурав руу тэмүүлж байгааг харж болохоор ч байх шиг. МТТТ-д 3-ын тоог анхдагч биежилт гэжээ. Яагаад анхдагч биежилт гэж байгаа юм бол? Анхдагч гэдэг нь юу юм бол? Яагаад үр гэдэг маань анхдагч биежилт болж байгаа юм бол? Анх гэдэг утганд анхаармаарч юм шиг. Тэгэхээр анхны бүхэнд их утга учир байнаа даа? Энэ нь эргээд нэг гэх тоон дээрээ очих юм бол МТТТ-д нэгийн тоог амьд гэх, эхлэл гэх тоо гэжээ. Тэгэхээр гурав дээр эргээд амь гэдэг маань гарч ирчихэв үү дээ? Тэгэхээр үрс маань бидэнд амьд гэх зүйлийг тодолж байгаа юм биш үү? Тэгвэл үрсээ үл тоогсод юу болж таарав? Бидэнд амьд байгааг маань, амьдарч байгааг маань үрс маань л илэрхийлдэг юм биш үү? Ингэхээр амь гэдэг маань нэгдэл дээр, бас эхлэл дээр гарч ирээд байна уу даа. Гэтэл онгод тэнгэрүүд үрсийнхээ төлөө, тэднийхээ амьдрах дэлхийн төлөө, хойчийн ирээдүйн төлөө бууж ирлээ гээд байгаа. Энэ л эргэх холбоо эцэг эх үр гээд л тасралтгүй байх тэр л учиг дээр үргэлжлээд байна уу гэж харахаар юм байна даа. Үхтэл үр харам гэх зүйр үг бий. Эхийн санаа үрд үрийн санаа ууланд гэх үг бас бий. Бас нөгөө талаас нь харахад Бидний эр эм заяа гэдэг маань бие биендээ хос буюу хоёр гэдэг дээр гарч ирэвч нэг нь салахад л өнчрөл гэдэг нь гарч ирээд нэг рүү ороход юм хоёр талтай болчихов уу? За тэгэхээр та биднээс их юм шалтгаалаад ч байх шиг. Яах вэ хө.
Харин сударт насан тэгш диваажин гэх сонин содон үг байдаг. Энэ л Насан тэгш гэдэг нь ямар утгатай болчихов? Эр эм, хүүхэд хөгшин гэх тэр л бүхнийг ялгалгүй хамрах юу байдаг юм бол? Энэ тэгш гэдэг маань юун дээр гарч ирэх юм бол? Гэтэл эрх гэдэгт бас сонин үгс байдаг нь эцгийн эрхт, эхийн эрхт гээд тодломж гаргасан байдаг нь ямар учиртай болчихов бас? Аль нэг нь давамгайлчихаар юу болох юм бол? Бас л маргаан болно гэсэн үг үү? Маргаан үгүй хэрхэн амьдрах вэ бид? Сударт: Чи үгүйд би юу ч биш гэх үг байдаг. Үүн дээр л бид алддаг юм болов уу? Тэгэхээр энэ судар номнууд юуг хэлнэ вэ? 
Сударт: Хамгийн КААН эрдэнэ байвч хорловоос харвагдах хад мэт хууль гэсэн үгс бий. Тэгэхээр хаан ч байсан өөрчилж үл болох хууль байдаг байх нь ээ. Тэгэхээр тэр хуульд хэн бүхэн хамрагдваас тэр нь тэгш байж, тэр нь диваажин байж болох уу? Диваажин тэгэхээр юу болж таарав? Үүнийг чинь тэнгэрт байдаг гэж шашин номлоод байдаг. Тэгсэн чинь газарт байдаг байх нь уу? 
Хэд хоног нутгаараа явж ирэхэд нэг зүйл сэтгэлийг маань ихээр гонсойлгосон зүйл юу гэвэл амарч аялж яваа хүмүүс маань хогоо энд тэндгүй овоолж хаясан байхтай нэлээн хэдэн удаа таарсан юм. Энэ сайхан байгал, уул усаа хогоор дүүргэж байхаар өөрсдөө ууталж савлаад аваад мордсон бол ингэтлээ бохирдохгүй л байх байсан даа гэж өөрийн эрхгүй бодогдож билээ гэж над шиг хэлдэг нь олон л байх. Харин түүгээд авдаг нь хэд юм бол доо гэж өөрийн эрхгүй бодлоо. Мэлмийтэнгүүд нь бүгд хардаг юм байж тэгээд яах вэ Эзэн хааны үг дахиад л өөрийн эрхгүй бодогдсон шүү...

Эрэгцүүлэл-24 2017.08.07

Аливаа үнэн худалд эргэлзэгсэд, эсвэл өөрөө үзэл суртлаа тулгагсад, эсвэл дураар байхыг хүсэгчидээс ийм нэг маргах араншин байдаг юм болов уу даа. Ингээд л аливаа зүйлд маргаан гэх зүйл хүн төрөлхтөнд байсаар байдаг байж, одоо харин бид нар үүнийхээ учрыг нь хэрхэн олох юм бол доо? Өөр өөрийн үзэл бодол гэж хэлчихвэл яадаг юм бол доо? Тэгэхээр би маргаан гэдэг дээр тогтож ярих нь ээ дээ. Монголчуудын тэнгэр үзэл эртнээс маргаантай байсан уу? Бид хэдэн нөхөд Тэнгэр үзэл хэмээх эмхтгэлдээ энэ л талаар бас л эрэл хайгуулаа хийж бичих гэж оролдож байсан л даа. Та нар маань уншаад санаа оноогоо хамтаар ярилцвал бас бидэнд ухаан нэмэх болов уу хэмээн бодох юм. Тиймдээ л бид маргах уу, мэтгэлцэх үү, шийдлээ хэрхэн олох вэ хэмээн гарц хайюу хэмээн хичээлээ. Ингэхэд бид Юуны төлөө яагаад маргаад байгаагийн зорилгоо тодлохгүй л юм бол сударт бичсэнчлэн хүмүүний цуглуулга гэдэг шиг болчихвол бас л учиг зангилаа маань бидний хувьд тодрохгүй мэт санагдлаа. Ер нь энэ Гэрлийн өргөөнд бид яах гэж яагаад цугласан юм бол доо гэх Энэ асуултыг өөртөө тавьж, хариуг хайтал: Гэрлийн Өргөө нь Их Эзэн Чингис Хааны айлтгал сургаалийг түгээх, Хөх Монгол ардуудаа гэгээрэлд хөтлөх зорилгоор 2011 оны 6 сарын 2-нд фэйсбүүкт үүсгэн байгуулагдсан групп юм гэж Гэрлийн өргөөний ФБ дээр бичээтэй ч байх юм. За тэгэхээр ямартай ч Өргөөний зорилго тодорхой боллоо. Их Эзэн Чингис хааны сургаалийг түгээх , мөн Хөх Монгол ардуудаа гэгээрэлд хөтлөх гэжээ.
За тэгэхээр Их Эзэн Чингис Хаан гэж хэн гэдэг ямар янзын хүн байна вэ? Монгол байтухай дэлхий даяар алдар СУУ нь түгж мянганы хүнээр тодорч, судалгааны төв болж байх учиг юу юм бол? Яагаад судлах хэрэгцээ гараад байгаа юм бол? ИХ хааны маань айлтгал сургааль хаана байна вэ? 
Гэтэл Өргөөнөөс өөр газар МНТ гарч байна уу? Гарчихаад байгааг нь бид мэдээгүй байна уу эсвэл? Итгэлээ хэрхэн өгөх вэ? Энд тэндгүй л Чингис тодорч байгаа шүү дээ. Харин МТТТ-84д Чингис нь цол бөгөөд долоон Чингис цолтон байдаг талаар бас л бичсэн байдаг л даа. Харин бидний мэдэхээр нэг л тэнгэрийн дээд цол нэг л Чингис хаан гэдэг хүн байсан гэж түүхэнд бичсээр энэ л утгаар нь мэддэг байсан шүү дээ. Харин энэ нь цол гэдгийг нь хэрхэн мэдэх вэ? Хэн итгэх вэ? Цол гэдэг нь үнэн юм бол олон Чингис хаан байж болохоор ч мэт. Сударт: Чингис хэмээх нэрийг хүүдээ тайлах оюун үгүй хэмээн өнөөгийн биднийг бас л бичсэн байх шиг байх юм. Тэгэхээр чингис хэмээх нэрийг оюунтай байж тайлах нь ээ дээ. Оюунтай байх нь бас хийх үйлэнд нь учир байх нь ээ дээ. Ганцхан 13-р зуунд Чингис төрдөггүйг судлаач хүмүүс мэдэх биз ээ. Энэ нь ямар оюуныг хэлээд байна вэ? Гэтэл энэ оюуныг 7 онгод тайлна гээд байгаа. Тэд хэрхэн тайлсан юм бол доо? Тайлах хэрэгцээ нь юу юм бэ? Зорилго юу юм бэ? Учир нь юу юм бэ? Тайлахгүй байснаараа бид нар яачихаад байгаа юм бэ? Сударт: Монгол улсаа санацгаая гэсэн үг байдаг. Эндээс маш их асуулт урган гарч ирэхээр байх чинь. Ямар монгол улсыг яагаад сануулах гээд байна вэ? Ийнхүү эргэн дурсах учиг юу байна? Өнөөдөр ч та бид Эзэн хаанаа эргэн дурсах учиг юу байна вэ? Сударт байхгүйг мэдэх нь байлгахын оршил гэх үг бий. Мөн байгаа монголыг хэлэлцэнэ үү гэхээс байхгүйг хэлэлцэхгүй гэх үг бас бий. Тэгвэл байгаа МНТ-г, Алтан судрыг хэлэлцвэл яасын? Бид хүний түүх судалсангүй байгаа түүхээсээ л судалж байгаа. Хэн буруутай гэж? Хэнээс бурууг нэхэх гэж? Эзэн хааны үг бий. Энэ нь энэ л газар нутагтаа хэрхэх нь миний үрсийн дур гэж. Харин гадаадынхан манай жигүүрлэн гэх ганцхан үгэн дээр 150 жил судалгаа хийгээд утгыг нь тайлаагүй талаар Намсрай гуайн номноос бас уншсан юм байна. 
Тиймдээ ч Миний мэдэхээр өөр газар өөр Чингисүүд МНТ-Ы тайлалыг гараагүй байгаа л даа. За тэгэхээр зарим хүнд Нууц Товчооны Тайлал худлаар хэлэгдээд байгаа юм бол юуг нь худал гэж баталчихаад байгаагаа хамтаар яривал яасын? Харин баталгаа байхгүй л бол би тэгж бодоод байна гэж ярьж олохгүй талаар бас сударт бий. Энэ л өөр өөрийн үзэл бодол маргаан үүсгэх гээд байх шиг. Гэрлийн өргөөнд ирж, Эзэн хааны сургааль юуг хэлээд байна вэ хэмээн хамтын судалгаа хийх гэж оролдож буй хүний хувьд эрэл маань тодорхой чиглэлд зүглэвэл зүйтэй санагдаад байдаг л даа. Ингээд энэ дагуу хайж байтал Аянгат удгүний блогт Эзэн хааны маань зарлигт ийм үгс байх юм.
Мандах буурах жам ёсон
Мөнх Тэнгэрийн соёрхол буй ч
Хөх Монголын мохош үгүйг
Мөнх Тэнгэр таалсан буй за
Улс Монголын үрс хойчис
Эзэн ёсоор эрмэлзэн хичээвэл
Угтан айсуй түмэн он жилд
Монголын заяа алзахгүй буй за 
Мөнх Тэнгэрийн Хүчин дор
Мөнхөд бид оршин буй за
Мөнх Тэнгэрийн тамгат үрс
Мөнхийн ҮНЭНийг нотлох буй за гэжээ. За тэгэхээр Мөнх Тэнгэрийн ивээлт үрс юуг нотолж юуг батлах гээд байгаа юм бол доо. Дээрх зарлиг үгээс харахад яагаад ч юм энэ түүхэн судруудыг өвгүдийн сэтгэлгээ агуу юм аа хэмээн бодогддог шүү. Тиймдээ энэ газар нутагтаа эзэн ёсоор оршин амьдарна гэдэг, хөрвөөн тэнхэрэх гэдэг, асран тордох гэдэг, ивээн тэтгэгдэх гэдэг бүгд холбоотой болж таарлаа. Юуг нь бид салгах билээ? 
Ийнхүү хэрвээ бид Ахмад настан байлаа ч ахмадаараа түрий бариад байвал маргаан шийдэгдэх үү? Залуу гээд аархлаа гээд юуг шийдэх юм бол оо? Үүсгэл нь дандаа хөгшин байдаггүй, үүсгэл нь дандаа залуу байдаггүй, үхэх цагаа болохоор нялх ч үхэж байдаг, хөгшин залуугүй ч үхэж байдаг нь энэ хорвоогийн жам биз дээ. Тэгэхээр маргаан гэдэг тасалж ярих зүйл биш байх шиг. ингэхэд Ер нь маргааныг шийдэх шийдэл нь юу юм бол? Маргаан гарч ирээд байдаг нь юу юм бол гэдэг маань бидний хэлэлцэх асуудал юм биш үү? Ингэхэд бидний бичээд байгаа эрэгцүүлэл гэж юу юм бол? Зорилго маань юу юм бол? Нэгэн хүн бид эрэлчид гэсэн. Харин өргөөний бид гэрлийг харж, гэрэлд тэмүүлж, Эзэн Чингис хаан Ы-дээр цуглсан гэж харвал хойчийн үрсдээ бид энэ л түүхээ үлдээх нь зөв юм биш үү? Үнэн гэдэг зүйл устдаггүй юм болохоор хойчийнхондоо хэлсээр л байх болох нь ээ дээ. Юутай ч жамын зүй зохицох зохицоно гэж байхаас устгана гэж байдаггүй юм биш үү. Устах дээрээ тулвал нарны долоон гариг устаж, энэ дэлхий ч сүйрэх бололтой юм билээ.

Эргэцүүлэл- 23 2017.07.31

Өмнөх бичвэрт бичсэнчлэн зовлон, жаргалын тухай бичмээр санагдлаа. Сударт монголчууд харлах цаг дор зовлонгийн чангыг жаргалд тооцох талаар бичсэн байдаг. Тэгэхээр харлах гэдгийн тухай мэдэх болох нь ээ дээ. Тэгвэл харлахыг мэдсэн бол гэгээн гэдэгийн тухай мэдэх болох нь ээ дээ. Тэгвэл монголын түүхийг гэрэлтэй харанхуйтай, өдөртэй шөнөтэй гэдгээр нь авч үзэх юм биш үү. Өнөөгийн бид өнгө мөнгөнд итгэл сэтгэлээ өгч өнөөдөр болж байвал маргааш хэрхэх нь хамаагүй мэт л аашилцгааж байгаа шүү дээ. Харин яагаад ингэж байгаан учир шалтгаанаа олж таньж мэдэхгүй л юм бол бид хаа хүрч хаашаа явж байгаа хэрхэн мэдэх билээ. Хүн хэдий сайн ч хэлэхээс наашгүй, цаас хэдий нимгэн ч чичихээс цаашгүй гэх зүйр цэцэг үг байдаг. Ер нь яагаад ардын дунд зүйр цэцэн үг байдаг юм бол? Энэ нь юунд яагаад зориулагдсан байдаг юм бол? Манай нэг найз хүүхдүүдээ зүйр цэцэн үгнээр загнадаг гэх юм. Харин бид өөрсдөө хэрэгжүүлж, хэрэглэж заншсан бил үү чадаж буй бил үү? Цаад утгыг нь бид хэрхэн тайлах вэ? Харин Хаан дээдэс эргэн тойрныхон , шадар туслахууддаа өөрсдийн түүхээр үлгэх зохиох үүрэг өгсөн талаар МТТТ-д бичсэн байдаг. Ийнхүү хэний үлгэр өнө удаан үлдэцтэй байх нь вэ хэмээн шалгуур тавьж өөрсдийгөө сорих талаар ч бас л бичсэн байдаг. Харин өнөө цагт Өргөөнөөс гаргасан 27 нэрт номонд онгодууд нэр өгч бөөн шуугиан болсон талаар Аянгат удгүн бас л бичсэн байдаг. Харин энд нэг сонин зүйл байсан нь гадаад онгодууд бас нэр өгсөн талаар байдаг. Тэгэхээр үрс нь доороо учраа олоогүй ч харин дээрээ бүгд л эв зүйгээ олоод зам мөрөө тодлосон байдаг юм биш үү? Тэгэхээр замбын бидэнд эв гэдэг зүйл ихийг сануулж байх шиг. Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ гэдэг. 
Ийнхүү үлгэр маань бодит хүмүүсийн бодит түүх байж болох юм бол зүйр цэцэн үг маань ч амьдралаас урган гарсан үнэн түүх байдаг юм болов уу. Харин судар уншаад бид үүнийг давхар давхар баталдаг л даа. Сударт: Сайны заншлаар шүүтүүгэй, муугийн хязгаараар өчсүгэй гэх үг байдаг. Энэ маань ямартай ч сайны зүг тэмүүлэлд гарцаагүй л шаардлагатай үг хэлэх тэр л учгийг тодолж байгаа бус уу. Харин үүнийг хэрхэн яаж хэн хэлэх юм бол? Бусдад даатгавал буруудахыг мэд гэх үг сударт бий. Тэгэхээр өөрсдөө бид л хайгаад үзвэл яадаг юм бол доо? Тэгэхээр зовлонг хэрхэн яаж харах юм бол? Идэх өмсөхөөр хараад байсан маань эргээд өөрөө зовлон байвал яах вэ? Одоо хүнсний аюулгүй байдал гээд бөөн юм болоод байгаа нь эргээд зовлон болоод байгаа юм биш үү? Монголчууд бид Түүхээ мэдэхгүй байснаараа, түүхээ хэрэггүй гээд орхисоноороо эргээд тэр зовлон болоод байгаа юм биш үү?
Харин тэгтэл сударт : Би байвч чи үгүйд өнчин, чих байвч авиа үгүйд дүлий, хэл байвч үг үгүйд дутуу, Хөл байвч суугаа үгүйд мунж гэх үгс бий. Тэгэхээр чи гэдэг нь хэн болж таарав аа? Мунж гэдэг нь ямар этгээд үг байна вэ? Тэгэхээр бид дутуу гэдгээ үүгээр харвал яадаг бол? Бас дутахыг мэдэх нь олохын оршил сударт гэх үг бий. Тэгвэл дутуугаа олох нь жаргал, дутуудаа гачигдан гацах нь зовлон байж болох уу? Тэгэхээр зүйр цэцэн үгэнд буйгаар Өсөх малын зүс нэг, өөдлөх айлын үг нэг гэдгээр бид хоорондоо хэлж ярьж байж, үгээ нийлүүлж байж л өөдлөх гарц маань харагдах юм биш үү? Тэгэхээр жаргах зовох, өөдлөх уруудах, гүйцээх, дутахыг хэрхэн бид мөн чанараар нь харах вэ?
Энэ л бүхнийг тодлох онол гэдэг нь тэгвэл юу юм бол? Манай үгэн дээр ажилладаг хэдэн нөхдийн дунд ээлжит нэгэн асуулт тавигдсан нь юу вэ гэвэл Хайр онолтой юу гэх асуулт тавигдан ширүүн маргааны сэдэв болж байлаа. Харин тэгтэл Хатдын сударт энэ талаар бүхэл бүтэн онол болон гарч ирж маргааныг бас л давхар баталж өгч байгаа юм. Тэгэхээр аливаа хийсвэр гэх зүйлд онол хэмээх барих барьц болон оршдог тэр л ээлжит нотолгоо өнөө цаг дор өвгүдийн ухаанаар тодорч гарч ирэх нь юуных вэ? Яагаад бид нар монгол ухаанаа боловсрол гэж хардаггүй юм бол? Монгол ухаандаа суралцахаас залхуурдаг юм болов уу? Харин бид Алтан судар гэдгийг үгүйсгэх хүмүүст өөрийнхөө саналыг хэлбэл монгол түүхийн гэрч болсон үгүүд нь энэ номонд бичээтэй байгаа болохоор онож үйлдэхүйн дээд оюун, арга ухаан гэж харж байгаа юм. Зарим хүмүүс энэ судрыг Нүрзэд агсаны зохиосон галзуу хүний тэмдэглэл ч хэмээн хэлдэг юм. Харин бид энэ Алтан сударт асуулт тавьж, хариуг хайж, хариултаа ч олж, энэ бол оршин амьдрах хамгийн зөв зүйтэй онол юм байна хэмээн баталгаа гаргах хэмээн хичээн байгаа юм л даа. Гэвч дан онол яривал худалч болчих гээд байгаа л юм бол амьдралд хэрхэн батлагдав, судар номонд хэрхэн бичигдэв, олон дунд хэлэгдэн яригдах зүйр үгс, үлгэр домогт хэрхэн холбогдов хэмээн эргэн тойрноосоо эрэл хийгээд үзэхэд яагаад болохгүй гэж? Бид хүний юмнаас ухаж төнхөж байгаа биш, өөрсдийнхөө юмнаас ухаж төнхөж байгаа нь тийм муулагдах зүйл мөн үү? Гэтэл манай нэгэн улаач өөрийгөө түүх судлаач болчих гэж бичсэнийхээ төлөө бас нэг улаачид шүүмжлүүлж байсан санагдлаа. Харин нэг хүн бид бол эрэлчид хэмээн хэлж байсан л даа. Харин яг юуг яагаад эрэлээ болгов хэмээн тодловол энэ л өргөөнд цугласан бид ядаад эрэл маань Чингис хаан - “Ы” үсгээс эхлэлтэйг хараад эхлэл цэгээ энд байна гэвэл яадаг юм бол? Сударт: Эрэл эрсээр эргэнэгт ирж хотлын үлгэр сонсов гэх үгс байдаг. Ингэж нэг цэг дээр тавихгүй юм бол эрэл төөрч будилах гээд л байх шиг. Сударт ч Цор ганц Чингис хаалга гэж бичээтэй байдаг. Үүнийг л Онгодуудын хэлээд байгаа Дээд оюун ухаан гээд байна уу даа хэмээн харж болохоор ч юм шиг. Үгүй гэвэл яагаад цор ганц гэсэн байх вэ? Өөр хаалга байдаг юм болов уу? Байгаа гээд гэгээн оюунаа гэсэн нь энд байна уу гээд л бас л асуулт гарч ирээд байх шиг.
Ингээд л жаргал зовлонгийн талаар асуултандаа эргэн ороход Бөөгийн товчион- 418д: Тархины үйл ажиллагаа болхи, залхуу, шантрал, атаархал, тогтворшгүй төлөв, бардамнал зэрэг дээрх зургаатай холбогдохоор хүн шаналж, зовох бөгөөд үүнийгээ зовлон гэж хэлдэг. Харин эдгээр зургааг дардаг есөн ухаан буюу гарц руугаа өөрийн үйл ажиллагааг хөглөж чадах юм бол аз жаргал, үр дүн баяр бахдал гэдэг зүйлийг мэдэрдэг юм гэжээ. Ийнхүү энэ онол хэрхэн амьдралд батлагдсан юм бол? Одоо бид яаж батлах юм бол? Дахиад шашин руугаа эргэчих үү? Харин онгодууд хэлэхдээ та нарын тайлна гэж юу байдаг юм бэ? Бид аль хэдийн тайлаад баталчихсан гэх нь юуных юм бол. Юуг тайлсныгаа ийм бардам хэлнэм? Өөр улсууд нь яагаад ийм бардам хэлж болдоггүй юм бол? МТТТ-д ч ИТГЭ, ИТГЭХГҮЙ бол БИШИР гэх үр байдаг. Сударт мөн бусдын гай гэмээс мэдэр гэх үг байдаг нь заавал өөрөө зовлонг туулахаар биш харин бусдаас суралцвал захлаад явах боломжтойг ч хэлсэн бололтой. Харин өөрийн биеэр мэдэрснээ бичихэд өмнөх бичвэр дээр бичигдсэн шантралын талаар Бөөгийн товчион дээрээс хэрхэн шантралаас гарах ухааныг бас хараад уншаад авахад гэмгүй санагдлаа. Тэгж байж л бидэнд цаашид итгэл төрж үнэн бодитын талаар эргэцүүлэл төрөх мэт санагдаад байх чинь ээ. Харин сударт хаа хүрэхийг таны тэнгэр ертөнц мэднэ гэх сонин үгс бас л байгаад байдаг л даа. Гэтэл тэнгэр ертөнцөөрөө маргаад байх юм даа...

Ээгцүүлэл-22 2017.07.24

Энэ жил ихэнх нутгаар гантай байгаа нь хэд хоногийн өмнө нутгаараа явах үед харагдаж билээ. бидний явсан нутгууд маань хангай газар гэхэд халуун байж, зарим нутаг нь намар мэт шав шар байх нь сонин байлаа. Энэ юу болчихов?  Хэдий жил бүр өөр өөрийн өнгө төрхтэй, ган гачиг хэдий тохиох ч энэ жил их л содон байх шиг. Яагаад  тэр юм бол? Байгал дэлхийнхээ байгааг нүдээр харж, зүрхэндээ мэдэрсэнд тэр юм болов уу? Эсвэл өөр төрх угтан байгааг анзаарав уу? Хүн байгал хоёр хүйн холбоотой гэх тэр л үгийг өөртөө  тусган авах юм бол л өөрийн маань мэдрэхүй бүр үүнийг мэдэрч байж ухааждаг ч юм болов уу? Яагаад юунд зүрх сэтгэл хөдөлдөг юм бол? Хөдөлгөх хүч нь тэгвэл юу вэ? Анх би үр хүүхдүүдийнхээ төлөө зүрх сэтгэл минь бөө гэдэг сонин ертөнц рүү ороход ингээд нутаг усаа тахиад явах юм чинээ бодох нь байтугай төсөөлж ч байсангүй. Байгал дэлхийгээ ой мод нь өвс ногоо нь ургаж, урсах гол нь хэвээр байгаасай гэж хүсэх тэр сэтгэл хаанаас яаж хэрхэн бий болдог юм бол? Өнгөрсөн жил очиход ийм байлаа, харин өнөө жил очиход тийм байлаа гэх тэр л өөрчлөгдөн буй, мэдрэн буй тэр дүр зураг, мэдрэмж бүхэнд бид юуг хүсэн юунд тэмүүллээ болгох юм бол? Сударт

27 нэрт судар-43т: Цагаан Ува БууЭрЭл:

Уул усны иэлийг олж

Ул эсээ тогтоосон

Ургамал амьтнаар биеэ тэтгэж

Агар биеийг олсон гэж хэлсэн байх юм.

Тэгэхээр ухаарал гэдэг юу юм бол? Хаанахын уул усны, ургамал амьтны иэл байсан байх вэ? ИЭ гэдэг нь юу юм бол? Сударт харин ИЭ гэх үг байдаг. Үүнийг байгалийн шинжинд оруулсан байдаг. Тэгэхээр байгал гэдгийн тухай мэдэх болох нь ээ дээ. Байгал гэдгээ цэцэг ургамлаар төсөөлдөг бид цааш нь хэрхэн яаж харах вэ?

Энэ л бүхнээс эргэн эргэн тойрох тэр л газар нутаг гээч биднийг юунд дууддаг эрдэм монголд маань байдаг юм бол? Ганц монголд байдаг гэхээр танд содон санагдаж магадгүй юм. Гэвч яалтгүй л монголын түүх өөрөө ийм содон байх юм.  Анх эцгийнхээ нутгийг танилгүй төөрч будилсан ч тэрхэн даруйдаа таньж бөөн уйлаан болж байж билээ. Гэвч энэ нутгийг санасандаа уйлсангүй. Харин аавыгаа дурсан түүний нутгаа гэсэн тэр л тэмүүлэл, харьж золгож чадаагүй тэр л харуусал гунигийг тээн байж уйлсан билээ. Аав минь үхэн үхтэлээ газар нутгаа ярьсаар л байсан билээ. Ийм төсөөлөл маань надад үлдсэн болов уу даа. Тэгэхээр ойр дотны бүхэн маань бидэнд бас л ухаарал нэмдэг юм биш үү? Ийнхүү тэр л нутгийн зүг жолоо тавих маань ч дардан байсангүй, ухаан, урыг минь  шавхах болсон юм даа.  

 Гээд хайтал: КауЭлЭн хатны авир  байж байж ухаан байна шүү дээ гэх үгс сонин санагдлаа.  Тэгэхээр ухаан гэдэг маань юунаас яаж бий болдог нь сонин санагдлаа. Очих бүр ухаарал нэмж дараа жилийн угтал болдог тэр л ухаан юунд хөглөнө вэ?  Нутгийн тахилга хийх болохоор л гэрт маань бөөн асуудал босч зам нь дээр хэлсэнчлэн хэзээ ч дардан байдаггүй нь сонин. Тэр л асуудал бүхнээ хэрхэн давах талаарх ухааныг минь сорьж ч байх шиг. Яаж энэ асуудлыг давах вэ? Үүнийг хэрхэн ойлгуулах вэ бусаддаа? Хэнтэй яаж хэрхэн ярих вэ? Хөрөнгө мөнгөө хэрхэн босгох вэ?  Замын унаагаа хэрхэн бэлдэх, тахилгад шаардлагатай зүйлээ тандан бэлдэх, удмын олноо үйлэнд тэгш татан оруулах гэх мэт угтал  Энэ л олон асуудлууд тархиа, биеэ ажиллуулахыг тулган бэлтгэл шаарддаг юм байна шүү. За тэгээд ийнхүү тахилга бүрийн дараа туршлага сууж, таньж мэдсэн зүйлс бага багаар нэмэгдэж байгаа нь анзаарагддаг ч бололтой. Харин өмнө бичсэнчлэн ижил нөхөд маань үүнд маш их дэм болж  хамтаар хийсэн маань гол хөдөлгөх хүч болж ирлэн хурцалдаг юм байна. Хэдий тэд маань тахилга хийх бэлтгэлд маань шууд оролцоогүй ч найдвартай ар тал маань байж билээ.

Ийнхүү ухаан яагаад авир тархитай холбогдчихов гэхээр өөрийн жишээн дээр бичихэд энэ жилийн нутгийн тахилганы үеэр хийх хийхгүй дээрээ тулж бараг л шантрах шахуу үйл болсон юм. Энэ нь авир зургаан тархины нэг байхыг  бас л Бөөгийн товчионд бичээстэй байх юм. Тэгэхээр аливаа асуудал тулгарахад шантрах бэрхшээл тулгарч байж, түүнийг давах ухаанаа олж байж өнөө ухаан бага багаар ч болов тэлдэг байх нь. МТТТ-269-д бас сонин үгс байна. Энэ нь 13 удаа жадалсан ч үл үхэх 10 түгээмлийн эзэд, ар зоондоо хөх толботой Монгол, жаргаж бус зовж сурсан далан гурван суу ухаан мөнх оршино гэжээ. Энд их сонин үгс байгаа биз? Зовж сурах гэж бас байх нь ээ. Тэгэхээр зовлон гэж чухам юу юм бол? Яагаад жаргаж бус гэж байгаа юм бол? Бид чинь жаргах гэж л тэмүүлдэг биш бил үү гээд л  асуумаар байх чинь. Ингээд бас л хайлаа. Жаргал зовлонг хэрхэн бид харах юм бол? Та бидний эрэл чухам хаашаа хөтлөх юм бол? Энэ л өвгүдийн ухаан бидэнд бэлэн будаа өгөөд байна уу? Аль эсвэл овоо болон дөтлүүлээд  байна уу? Аль нь юм бол? Эндээс бид чухам юуг ойлгох юм бол? Ойлгосоноо бид хэрхэх юм бол?

МТТТ-270д: Хамаг Монголын КауБайУл хааны онгод: Үр та ч өөрийн тэмтрэлдээ мөн адил хичээтүхэй хэмээн хүссэн байх юм. Тэгэхээр та бид тэмтрэл гээд тал тал тийшээ алсрах уу? Аль эсвэл хаа нэгтээ хүрч нийлэх үү?  Харин  хаана хүрч байж нийлэх юм бол? Бидний бяцхан туршлага гэх үү хамтаар ярих үед овоо дөтлөөд байх шиг.  Аль эсвэл зарим нэгний хэлдгээр заавал судлаач гэх хүмүүс судлах уу? Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ гэх үг бий.  Ямар заяаг хэлсэн юм бол доо энд.

Ингээд  Цагийн байдлаар харахад сая Өргөөн дээр нэгэн хүн бөө нар халагласанаас гал гачиг боллоо гэлээ. Харин тэгээд энэ юу болчихов гээд сонирхон зурхайгаас хайлаа, гэтэл цаг хугацааны давтамжийг жамт зүй тогтолоор нь ажиглаад урьдчилан сэргийлж явах юм байсан юм биш үү гэх бодол төрөв. Энэ урьдчилан сэргийлэлтээ хийж чадаагүйгээс янз бүрийн юм болдог байж болох уу.  Жишээ нь Намсрай зурхайчийн Майя-Монгол номын 148-р хуудсан дээр Алтан унжлагат гал тахиа жилд идээ ундаа чухаг болоод хүмүүн хижгээр олон үхюү гэжээ.  Гэтэл энэ хижиг өвчин маань хүнсний бодлогын алдаанаас болж ийм өвчин дэлгэрдэг байж болох гээд бас асуулт гарах юм. Жишээ нь одоогоор Африкийн орнуудад ийм хижиг өвчин дэлгэрсэн байгаа гэж ТВ-р ярих юм. Гэтэл сударт ХИЖИ боловсрол гэдгийг бас гажуудлаар бичсэн байгаа шүү дээ. Цаг хугацааны шийдэл гэдэг бидний өвгүдийн ажигладаг зүйл байж ээ дээ. Өнөөдөр бид аргын тоолол гэх нэг  л зүйлд итгэдэг билээ. Гэтэл цаг хугацааны шийдэл гэх том юм байдгийг Намсрай зурхайчийн номонд ийм юм бичсэн байх юм даа.

Эрэгцүүлэл-21 2017.07.17

Өв үлдээх нь гэж юу юм бол?

Дуудах нэрийг эцэг эх, дуурсах алдрыг өөрөө гэх зүйр үг бий. Мөн “Сайн хүний нэрийг сайхи худалдаж жаргамуй” гэх үг МТТТ-д бий. Тэгэхээр сайн хүний нэр гэдэг маань хэрхэн яагаад жаргуулах болчихов? Хойч үе яасан болоод нь тэр л нэрээр жаргах болов гэх тэр л асуулт өнөөд хэрхэн урган гарч ирнэ вэ? Мөн сударт: Худалдаач ЭРДЭМ: Тэнцүүлэх, дур булаах, үгүйлэгдэх хурц гурван ЧУ КУР-тай гэжээ. За тэгэхээр сонин байна уу? Худалдаач гэдэг эрдэмд их сонин эрдэмүүд байдаг байх нь ээ. Гэтэл бид ЧуКур гэдгээ бид мэддэг бил үү? Эдийг л худалдаалдаг гэсэн чинь нэрийг худалдах гэхээр хачин сонин байх чинь. Эсвэл нэрийг худалдах гэдэг гарц өгүүлээд байна уу? Түрүүчийнх нь яасан болоод бусдад худалдаж, дараачийнх нь яачихсан болоод худалдан авчихав аа? Энэ хооронд өвгүдийн эрдэм улам сонирхолтой бас нууцлаг болоод байх чинь .Эцэг өвгүдийнхээ нэрийг бид Ардчиллын үед л хэлэх ярих, даган дуурайх үүд хаалга нээгдсэн билээ. Өнөөдөр бид үүнийгээ амжилт гэж харж байгаа бил үү? Эцэг өвгүдээ хаагдмал байсан социализмаа амжилт гэж харж байна уу? Гэтэл худалдаалах эрдэм маань амжилтан дээр гарч ирж байна уу? Эсвэл уруудалтан дээр гарч ирж байна уу? Үүнийг өнөөгийн бид үүнийг үгүйсгэхдээ учраа мэдэж үгүйсгэж байгаа бил үү? Дагалаа гээд учраа мэдэж байгаа бил үү? Тэгэхээр  Алдаа оноог бид байгаагаар нь авч үзэж байж л үнэн тодордог ч болох нь ээ дээ. Ардчилалд оноо ч бий, алдаа нь бийг бид харж л байна. Гэвч энэ л цаг үе дор бид өвлүүлсэн бүхнээ ил болгох цаг мөч ирснийг бид бас харж л байна. Гэтэл яг юуг өвлүүлэх юм бэ? Энэ нь нийтийн асуулаад болоод явчихлаа шүү. Монголчууд бид учраа ойлгохгүй байхад харийнхан яаж МНТ-г ойлгох вэ дээ. Гэтэл удмаа залсан бид гэхэд нэг иймэрхүү. Тэгтэл түүх судлаач бүхэн удмаа залсан бил үү? 800 зууны дараа эргэн ирэх тэр л нэр алдруудаар бид гоёх учиг юу байна вэ? Эзэн хааныхаа нэрийг л гэхэд л Хамаг л өөдтэй гэсэн бүхэндээ өгдөг шүү дээ. Гэвч бас хамаагүй өгсөн нь хатуу нэхэлтэйг МТТТ-д бичигдсэн байдаг л даа. Гэтэл Эзэн хааныхаа нэрийг бас хэлээгүй нь улам их нэхэлтэй юм биш үү? Ингэхэд  үрс хойч нь жаргалыг яаж харах юм бол? Дэлхийд цор ганц монгол улсад өвүг дээдсийн түүхтэй гэдэг. Тиймдээ ч судлаачид чуулдаг байх.  Энэхүү чуулалтаас ямар гарчигийг тодруулах нь  өв юм бол?  Өнөөг хүртэл өвгүдүүд маань монгол нэрээ үлдээж чадсан л байна шүү дээ. Бид монгол нэрээ үлдээж дараа мянганд үлдээж чадах юм болов уу даа. За тэгэхээр өв гэдэг маань хариуцлага болчихлоо шүү. Тиймдээ үлдэц гэдэг дээр өв гарч ирээд байна гэж харж болохоор байх уу шиг. За тэгээд энэ л нэр алдрыг өвлөн Эзэн Чингисийн үр сад хэмээн өөрсдийгөө нэрлэх бид харин тэр жаргал гэдгээ хэрхэн харж, хэрхэн тэмүүллээ болгож байгаа юм бол?  Хоёр том гүрний дунд орших цөөхөн монголчуудын уусан алга болоогүйн учир нь энэ юм биш үү? Онгодууд энэ л газар нутагтаа дураараа жаргаж, дураараа зов хэмээн та нарт үлдээсэн гэх юм.  Гэтэл бид дураараа цэнгэж дураараа нүүх эрхтэй байгаа бил үү?  Хаа сайгүй уул уурхайн харьяаллаар газар хязгаарлагдаад байгаа юм биш үү?

МТТТ-131д: КауБайУл Дээдэс:

Будант хорвоогийн эзэн гэж орилсон ч

Чиний өмч биш ээ Эх Дэлхий

Бидний ирээдүй хойчид төрөх

Эгэл бие үгүй үрсийн минь өмч

Тэднийг иртэл бид  Хамгаалж суух тангарагтай гэжээ. Энэ л газар нутаг хамгаалан буй өвүг дээдсүүдийн маань хүчээр өнөөд бидэнд өвлөгдөн ирсэн байх нь ээ дээ.

Гэтэл бас МТТТ-61-д Харьтанд узуураа алдах аваас эл ханамал хөх толбо үгүйрч, бөө чадамж багасна гэжээ. Мөн сударт: Төрсөн үрийнхээ нурууг үзтүгэй. Байгаа бол тэр чинь ЭРДЭНЭ шүү хэмээн бас л бичсэн байна. Бид өв их эрдэнэ гэж ярьдаг. Өнөө эрдэнэ гэдэг маань бас хөх толбо болж таарах нь ээ? Энэ биесээр маань урсах цус, шархирах яс, хөхрөх толбо гээд бас л өв мөн болох нь ээ. Сударт Хөх толбоо гээвээс хуйхтан, Хөх толбо байхгүй аваас Суумалын замаар зовлонгийн чангыг Жаргал хэмээн мунхагийн мухарт Муужран мансууран зүүдэлтүгэй гэсэн байдгаас бас харвал энэ л хөх толбо хэмээх эрдэнэ бас л гээгддэг байх нь. Гээгдвэл тэгвэл юу болох юм бол? Сударт муугийн хязгаараар өчсүгэй гэх үг бий . Бусдад даатгавал буруудна гэх нь ч бий. Бас сүүлчийн боломж ирсэн талаар  ч бас бичсэн байдаг. Тэгвэл бид яах вэ?  Чингис мөн биш хэмээн хэмлэлцэн би чи, итгэх итгэхгүй дээрээ тулж, суух цаг мөн үү? Хэрвээ үнэхээр сүүлийн боломж ирсэн юм бол яахав шүүрээд авахад болох гүй нь юу байх вэ дээ. Аан үгүйсгэвэл бас хэрээ хултаар үлдэж гэдэс цатгасаар үхэх талаар бас тодорхой бичсэн байдаг л даа. Тиймээс л та бидэнд хөх толбо өвлөгдөн ирсэн л бол тордон услах ухаанаа барьж чадваас Хар монгол хөх болж Хэлмэлүүд, мал малчин гурав хаанаар тодорч Их монгол улс аврагднам за гэх содон үгс сударт бас л байх юм. Тэгэхээр алдар нэрээ, газар нутгаа, хөх толбоо хамгаалж тарьжтордож усалж, байж өв хамаалагч болох нь байна шүү та бид нар.

 Бас л цагийн байдалтай холбон бичихэд Онгод гэвч жамын зүй ёсонд захирагдах Мөнх Тэнгэрийн зарлиг буусанг Гэрлийн өргөөнд ирснээрээ мэдэж авснаараа та бидний давуу нь мөн үү? Үүнийг сануулах, хэрэгжүүлэх нь тэнгэрийг санаа, газарт буух цагийн элч болох та бидний үүрэг юм байна хэмээн нутгийнхаа тахилганы үеэр бас л мэдэрснээ хуваалцюу хэмээлээ. 

Эрэгцүүлэл-20 2017.07.10

Өмнөх сэдвээ дараагийн сэдэвтэйгээ холбож явах нь зөв юм байна гэж бодлоо. Энэхүү бичвэр нь өмнөх бичвэр дээрхтэй холбогдон гарч ирж байгаа зүйл нь юу вэ гэхээр Монголчууд бидний мэдэх нэгэн түүх бий. Энэ юу хэмээвэл энэ бол Чингисийн монголын түүх. Энэ түүхийг тодотгох гэхээр яалтчгүй МНТ унших хэрэгтэй болдог юм байна.
МТТТ-59д Дэс Нэг: ЧинГис Хааны узуур Дээд Тэнгэрээс заяат төрсөн БөөЭрТай Чоно ажгуу Гэргий ину Хоо Марал ажгуу Тэнгис гэтэлж ирэв гэжээ.
Ийнхүү Монголын нууц товчоо эхэлдэг. Энэ эхлэлийн бид тоодоггүй ч юм байна. Анзаардаггүй юм байна. Тухайлбал тэнгис гэх үг. 
Бидний өвүг дээдсүүд тэнгис гэдэг үгийг яагаад энд оруулчихав аа? Өнөөгийн бид яагаад үүнийг анзаарахгүй байна вэ? Тэгвэл бас нэг содон үг байна. Энэ нь отог омгийнхоо сүлдийг амьтдаар нэрлэсэн байх юм. 
Өнөөгийн бид тэгтэл амьтдын нэрээр өөрсдийгөө нэрлэх нь байтугай дотоод араншинг нь мэддэггүй шүү дээ. Тэгвэл өвүг дээдсүүд маань зүйрлэх үгэнд ухаан шингээж байхад өнөөгийн бид зүйрлэх үгэнд ухаан шингээдэг бил үү? Тэгэхээр түүхээс сэргээж авах юм байна аа даа. Харин яагаад бид нар мартчихав? Гэтэл өнөө энэ цаг үед МНТ эргэн ирэхдээ дутуу, харин яагаад өвгүдүүд тайллыг нь хөрстөд бууж байж хийх болов? Учир юунд байна вэ? Тэгэхээр энэ л түүхийн өвгүдийн алдар нэр гэдэг маань юуг илтгэдэг болж таарав? Бид нууц товчоог уншсанаараа энэ нь Отог овгийн нэрс гэдгийг мэдсэн шүү дээ. Энэ нь тэгээд юуг илтгэнэм? Яагаад заавал бие биенээсээ ялгамжтай байж, өөрсдийгөө тодолдог юм бол? Чингис хааны узуур маань яахаараа энэ л амьтдаар төлөөлөл болгон нэрлээ вэ? Амьтан бүр өөр өөрийн онцлог чанараараа сэтгэлийг татан шүтээн болсон гэхээр яг юу нь тэмүүлэл болон дуудагддаг байж таарах вэ? 
МТТТ-61д: Наран тэмдэгт Алдар нэрээ хайрлахуйн ухааныг дэлгэдэг. Үүнтэй холбон Нэр төрөө хүндлэж уг гарвалаараа бахдаж Узуур ясаа дээдэлж Удмын хэлхээгээ батжуулах Ухааны ундарга бүрдмүй гэж бичсэн байх юм. Тэгэхээр удмын узуур яс, удмын хэлхээгээ бахдана гэхээр яагаад алдар болчихов оо? Өнөө л зүйрлэсэн амьтны шинжээгээ бид дахин эргэн харах уу, эсвэл бодол эргэцүүллээ нэгтгэх үү? Хэдий болтол бид тус тусдаа бичвэртэй байх юм бол,Тэгэхээр хүн бид нар юуг дутуудуулан, юуг мартсан байх вэ?
Ингээд л хайж явахад интернетэд Аавынхаа төрсөн талыг алтан ураг, ээжийнхээ төрсөн талыг мөнгөн ураг гэж байгаа юм. Энд зөвхөн төрснөө бичих хэрэгтэй. Алтан ураг гэхээр зөвхөн язгууртан, ноёдод байдаг юм шиг ойлгож болохгүй гэж бичсэн байх юм. Тэгэхээр энэ юу болчихов? Удам бүр алтан урагтай гэхээр бидний ярьдаг Алтан ураг угсааг хэрхэн харж ойлгох вэ? Тэгвэл шороон, усан, модон, галан, төмрөн ураг гэж нэрлэдэггүй шүү дээ. Гэтэл бид уншаад байгаа судраа Алтан судар гэж нэрлээд байгаа. Үүнд учир юу байна? Судар дотроосоо яагаад Алтан гэж ялгамжлан тодлох болов? Яагаад МНТовчоог алтан гээгүй юм бол? Тэгсэн мөртлөө Алтан судрыг судар, МНТ-г ч мөн судар гээд байгаа. Сонирхолтой асуулт ч их гарах нь ээ дээ. Тэгэхээр Алтан гэдэг маань чухам юуг хэлдэг юм бол? Чингис хааны алтан ураг тэгэхээр амьтны нэрээр тодлох нь бас л сонин. Тэгэхээр энэ л амьтад яасан ч их утга учир агуулаад байна вэ? 
Гэтэл сударт: Гал нь шороог олвоос алтаныг бүрээж, шороог алт ус хоёроос салгавал сүйрэлд дуудагдана гэсэн байх юм. За тэгвэл алт маань шороо гал хоёроос бүтнэ гэхээр энэ юу болчихов? Шороо нь юу юм бол? Гал нь юу юм бол? Бид алтаа ухаад л баяжих гээд байдаг. Гэтэл энэ алт гэдэг зүйл маань газраасаа салчихвал сүйрэх нь гэвэл бид ухаад байж болж байна уу? Ухахгүйгээр амь тээж болох байсан уу? Тэгвэл энэ маань урагтай хэрхэн яагаад холбогдчихов? Бид гал голомт гэж ярьдаг шүү дээ. Харин усгүй бол амьдрал үгүйг бүгд л мэддэг. Харин энэ бүхэн хоорондоо холбогддог нь ямар учиртай болчихов? Дуудагдах тэр сүйрэл нь юу юм бол? Бидний газраа ухаад, усаа ширгээгээд байгааг буруутгах тэр л өвгүд юуны учир үглэн үйлээ хийгээд л байгаа юм бол? Тэгэхээр энэ л газраас алт усыг салгаж болохгүйг ухаарагсад нь Алтан ураг юм болов уу? Тэгэхээр Алтан ураг гэдэг маань энгийн нэгэн ураг мөн үү? Харин тэр амьтад нь алттай хэрхэн яаж холбогдоод байна вэ?
Шинжлэх ухаанд: Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг гэж эдэн дээр оруулжээ. Тэгвэл өвгүдийн ухааныг шинжлэх ухаантай яаж холбох вэ? Бас алт нь Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алтны хамгийн онцгой чанар нь ус болоод агаарын нөлөөнд автаггүй явдал юм гэж тэмдэглэгдсэн байх юм. Эндээс харахад нөлөөнд автдаггүй тэр л шинж чанар гэж чухам юу юм бол гэхээр ухаж ойлгох зүйл ямар ч их юм бэ дээ? Тэгэхээр Өвгүдийг, тэднийг яагаад түүхэнд алт гэсэн байх вэ? Энэ л онцлог чанар хэнд юунд яагаад хэрэгтэй юм бол? Сударт Алтан дээд үнэн гэж бий. Дахиад л алт гээд гараад ирлээ. Тэрэн дээр л үнэн гэдэг чанарыг хэлсэн юм болов уу? Харин тэгвэл яагаад үнэн гэдэг чанарыг хүмүүс үгүйсгээд байна вэ? Энэ л нугарч хувиршгүй тэр л онцлог гэдэг дээр чанар нь үнэн болж гарч ирж байгаа юм биш үү? Гэтэл бас даян гэдгээ үнэний эрэл гэж хэлэх лам хүн бас байх л юм. Тэгэхээр хүн бид үнэний эрэлд янз бүрээр л гардаг байх нь л дээ. Гэхдээ бөөд бол даян гэхээрээ хүч болоод явчихдаг.
Ингээд цагийн байдалтай хамсруулан бичихэд Сударт: Төвшин сайхны цагт төрөл бүлийн ЗӨН түмэн улсдаа хууль болох боловч Төвөгтэй цагт Чингис хааны ОГОУУЛ зөнг жаяг болгох Алтан дээд ГЭР ИЭтэй хэмээн сударт бичсэн байдаг л даа. 
Тэгэхээр бид сударт ийм байдаг гэж бичээд уншаад хэлээд байдаг ч харин өөртөө хэрэглэх гэхээр яах юм бол доо.

Эргэцүүлэл-19 2017.07.03

Гэрлийн талаархи Өмнөх бичвэртэй холбогдуулан бичихэд МТТТ-д Онгод дээдсүүд бид та нарыг нар болгох гээд байна гэх бас сонин үгс бий.  Гэрэл гэдгийг бид яаж ойлгочихоод түүний бид хэрхэн яаж хүлээн авсанаараа яаж хэлэх вэ? Тэгэхээр хэлэх хүртэл ийм олон даваанууд байхад түүний үйл үйлдэхүүн болгох гэдэг ямар том ч ажил ч юм бэ дээ. Ингээд бодоход өвгүдүүд хийчихээд байгаа гэхээр ямар ч агуу өвүг дээдэстэй юм бэ дээ? Гэтэл бид энэ өвгүдээ бурхан, сүсэгээр хараад байж болох уу? Тэгэхээр гэрэл гэдэг өөрөө ямархан том хувь заяаны үүд юм бэ дээ. Сударт гэрэлтэй боловч төвөгтэй зам гэсэн үгс бий. Энэ юу гэсэн үг юм бол? Тэр гэрэлтэй зам маань амаргүй байх ээ тэгвэл? Тэгвэл бид хэрхэх вэ? Төвөгтэй гээд Түлхэх үү? МТТТ-д Тэвэн тэнгэр нь алдартай  зайран байж байгаад өөрийн ахархан бодлоосоо болоод Эзэн хаантай жөтөөрхөж байгаад нэг л мэдэхэд алив муу тэнгэрийн үүдийг сөхсөн байна гэнэ. Өнөгийнхөөр бол саймширч яваад хүмүүжил нь доройтсон хүнтэй адилтгамаар ч юм уу даа. Үүнийг тодруулан МТТТ-1080д:  ТэвЭн Тэнгэрээс яагаад ийм зам руу орсон талаар асуухад энэ бол амар зам байсан, Харин онгод тэнгэрүүд бол элдэв зүйл хорио ихтэй , тэгж болохгүй, ингэж болохгүй, тэрийг сур, энгийг сур гэх яршигтай. Харин хүссэнээрээ,  зоргоороо бүхнийг үйлдэнэ гэдэг дэндүү жаргалтай байсан. Гэхдээ асар богинохон хугацаанд тэр нь намайг идэж хаядгийг би мэдээгүй гэж  хэлсэн байдаг.

Тэгвэл бид түмнийг гэгээрүүлнэ гэж Гэрлийн өргөөнд гэрэлд цуглагсад бид төвөгтэй боловч гэрэлтэй замыг сонгосон бол  зорилго Тэмүүллээ хэрхэн харах юм бол? Ингээд судар номноос эрж хайхад  Сударт: Буган бичигтийн оройн дээд ГЭР ИЭ гэх үгс бий. Мөн үүнд хэрхэн тэмүүллээ гаргасан талаар Бичиг соёлын сударт бичигдсэн байдаг. Энэ юу гэсэн үг юм бол? Яагаад заавал буга гэж? Яагаад хүнийг зурж сийлж болохгүй гэж? Амьтнаар илэрхийлэх тэр л ухаан хаанаас гарсан юм бол? Өнөөгийн бид ч өөрсдийгөө янз бүрээр зурж, илэрхийлдэг шүү дээ. Тэр үед амьтнаар төлөөлүүлнэ гэхээр тэд бүдүүлэг байж уу? Эсвэл бид соёлжоод  зүйрлэх ухаанаа мэдэхгүй байна уу? Урд хойдохоо ялгахгүй байна уу гээд л асуулт ундрах юм. Гэтэл Гэрлийн өргөөнөөс анх гаргасан Их хөлгөн сударын нэг болох Бичиг соёлын сударт бугаар яагаад бичиглэх болов гэдгийг бичсэн байх юм. Хуу-155:

Өтүгэ цагийн өвгүд буурлууд нь

Тэнгэртээ тэмүүлсэн

Тэнгэрлэг их бугыг

Ажин түжин байж

Арга ухааныг тайлан уухайлж

Бугын явдал суудал бүгдээр

Хэлэх үгээ шившин шившин үлдээсэн болно гэжээ.

Өөрийн түүхийг өвгүд буурэлууд нь

Балчир үрсдээ ойлгуулан ухааруулах гэж

Олсон амжилтыг түгээн дэлгэрүүлэх гэж

Хад чулуундаа бичин үлдээсэн бөлгөө.

Энэ л бүхнээс харахад хад чулуундаа үлдээсэн энэ л буган зургууд ямархан их түүх агуулдаг ч юм бэ дээ. Буга бүр нь утга агуулгатай, бие хаа нь хүртэл бидний мартсаныг сануулах нь байна шүү дээ.  Бас жамын мөн танин мэдэхийн мөн чанарыг буганаас харж ч бас болохоор ч байх шиг. Тэгэхээр хадны  сүг  зураг зүгээр нэг бүдүүлэг монголчуудын зураг биш, танин мэдэхүйн ач холбогдолтой болж хувирах шив дээ. За тэгэхээр юуг бидэнд өвүг дээдэс маань хэлэх гэж  сийлэн  үлдээх гэсэн юм бол гэх асуулт гарч ирлээ? Мөн яахын төлөө үүнийг бичсэн байх вэ? 

Хорвоог уяраая

Хоромд оноч болох зүтгэл уяаг

Хавсруулан дамнуулан олом уяаг

Эрдэмд угтах уухайлах уяанд

Эрчимнэн чангалах үүсгэл тооцоо

Дээгүүр доогуур дэргэд алсад

Дэлхийн аньсага тодрох хоромд

Айлсах дуунд нь чимэг нэмсэн

Анхдагч бүхний оройн дээд

Үүсгэлээс үргэлжлэх уяа хос

Үсэн агаарт чийг тоос

Гурваар сүлжих эрчим хэмэнд

Гурамсан тооцон хорвоог уяраая

Эргэцүүлэл-18 2017.06.26

Гэрэл гэж юу юм бол? Тэгвэл гэрлийг дагаж сүүдэр гэж юу юм бол? Тэгвэл гэрэл сүүдэргүй байхад харанхуй гэж юу юм бол? Бид юунд зорьж юуг тэмүүллээ гэж харах юм бол? Улаач боллоо гээд бүх зүйл шийдэгдээд л бүх зүйлийг мэдээд байх уу? Яах юм бол? Бас мэдэхгүй гээд хойш суугаад, түрүй бариад явж болох уу? Түрүү, түрүй гэдэг нь тэгвэл юу болчихов. Түрүү гэхээр тэргүүнд болоод явчихна. Харин түрүй гэхээр гутлын түрүйгээр харах юм бол түрүйнд чинь ул хэрэгтэй байдаг даа. Яагаад улыг орхичихов оо? Ул гэдэг нь тэгвэл юу юм бол? Ингээд хайгаад байхаар  Монголын хүү Эзэн хаан гэж хэн бэ гэхасуулт гарч  ирэх юм? Тиймдээ монгол хүн Эзэн хаандаа хайртай байдаг шүү дээ. Тэгвэл түүний ухаанд  даган суралцах гэж юу юм бол? Тэгэх л гэж энэ судар номнууд гараад байгаа. Сударт: Гарцаагүй бөө тархиар явна гээд бий. Тэр тархи нь тэгвэл юу юм бэ? Бас сударт Ний тархи гэсэн үгс бий. Тэр Ний гэдэг нь юу юм бол? Сохрын газар сохор, доголонгийн газар доголон гэх үг яагаад гарсан юм бол?  Сохрыг сударт мэдлэггүйтэй, Доголонг тийрэн хөлт улс гэж холбон тайлсан байдаг. Тэгвэл бидний замнал юу болчихов? Сударт: Муугийн хязгаараар өчсүгэй хэмээн хэлэх нь юуных юм бол? Хэн хэрхэн яаж өчих вэ? Хэрхэн мууг мэдэж байж өчих юм бол?  Гэхээр гарцаагүй үнэн мөнийн эрэлд гарч Цор ганц гэх тэр л Чингис ухаанд зоригдол болгохоос өөр гарц үгүй мэт. Харин үүнийг л энд Гэрэлд цуглагсад гэх олон анзаарч ирсэн хэмээн ухаж болох уу?  Хаан эцэг маань биднээс зорилгоо хэл гэж билээ Харин би зоригдол хэлж билээ гэх тэр Толуй хааныг үг юу хэлнэм? Харин бидний зоригдол нь юу юм бол? Үүнийгээ л гаргах гэж эрэл хайгуул явсаар л энд тулах нь юуных вэ? Яагаад заавал судар ном эргүүлэн үгийн араас хөөцөлднөм бэ? Ариун бузрыг холихгүй бөө бөх зөн гэх үгс сударт бий. Тэгвэл Яагаад хольж болдоггүй юм бол?

Сударт: Оршихуйн гол нэүрит засгийг Онож алдаж олоогүй ажгуу Оломлохын дээд олзыг Оюундаа сэрэхүй, биендээ зохицохуй Оршихуйдаа Чингис болгож байгуулсан ажгуу гэсэн үгс бий.

Энэ оломлохын дээд олз гэдэг нь юу болж таарав? Өвгүдийн ухаанаас юуг нь бид олзлох юм бол? Олзолж хэрэгжүүлж чадваас Чингис болох нээ гэж ойлгож болох уу?

Харин гагц бөөлөөнөөр бүх зүйл шийдэгддэг гэх юм бол энэ эргэцүүлийн утга учир байна уу? Эзэн хааны үгэн дээр ажиллах хэрэг байна уу? Онгодын өмнөөс хэлж ярихад болох бус уу? Харин тэгвэл бид юуны төлөө яагаад энэ эргэцүүллүүдийг бичиж тархиа ухнам бэ? Асуулт байгаа л бол та яах вэ? Ямар нэгэн зүйл дутагдаад л, үгүйлэгдээд л асуултын хариуг хайх нэг нь байна, харин хайхгүй нь ч байна шүү дээ. Хайсан нэгэн нь тэгвэл тэр асуултынхаа хариуг үнэн зөвийг  хэрхэн хайх юм бол тэгвэл? Хөдөлвөл шүү дээ. Харин Эрэл хайгуулгүйгээр бид энэ үнэнийг олж чадах уу? Явсан нохой яс зууна гэх зүйр үг бий. Эрэл хайгуул хийлээ гээд бас юу хамаагүй руу бид орж болох уу? Тэгвэл бид энэ л Гэрлийн Өргөө дэхь түүхийн судруудаас юуг олж авч байж түмнийг гэгээрүүлэх юм бол? Түрүүчээс нь судрыг үгүйсгэн ярих хүн ч байна шүү дээ. Ямартай ч би өөрийнхөөрөө ухая гэж бодлоо. Дараа нь санал зөрөх асуудал дээрээ нүүр нүүрээ хараад ярьж болно биз ээ. Ингэх л гэж бид ТББ-аа үгийн үнэ цэнэ дээр байгуулсан юм аа. Тэгэхээр энэ Судрууд юуг өгүүлээд байна вэ?

Энэ л махан биеийн тархиа тэлье гэвэл олон олон зүйлс байна шүү дээ. Алийг нь бид олж авах вэ? Энэ олон замын алинаар нь явах вэ гэдэг дуу байдаг шүү дээ. Харин яагаад энэ гэрэл дээр бид цуглав аа?

Сая фестивал дээр шинээр хэвлэгдэж гарч ирсэн “Үрийг хүмүнжүүлэх” хэмээх сударт нэг сонирхолтой үгс байх юм.

Хуудас-260. Их Биет Онгод: Гийчинд хамгийн түрүүнд хоол хийж өгнө. Хоолны дээжийг хийж өгч байгаа энэ заншил Монгол нутагт харилцан адилгүй л дээ. Гийчин бол гэрийн ёсыг мэдэхгүй учраас түрүүлж хооллож болно гэх сонин үгс байх юм. Энэ юу болчихов? 

Гэтэл ардын зүйр үгэнд усыг нь уувал ёсыг нь дагана гэх үг бий. МТТТ-д Кау Бай Ул Дээдэс: Бидний нутаг дээр бурхан амьдаръя гэвэл Бидний ёсыг дагаж амьдарна гэх үгс байх юм. Энд гийчинд түрүүлж дээжээ өгнө гэсэн байх юм. Харин бидний монгол заншил бол гэрийн эзэндээ дээжээ өгдөг. Тэгэхээр ёс гэдэг маань юу болчихов? Тэгвэл Монголын хувьд ёсоо дээдэлж аврах нь зөв юм биш үү? Заавал бусдын ёс заншлыг өөртөө оруулах хэрэг байна уу? Энэ бүхнээ бид ялгахгүй бол цаашид бид хэрхэх вэ? Мөн ард олон нь мэдэхгүйгээсээ болоод харийн бүхэнд нутаг усаа тавьж өгсөнд өөрсдөө буруутай болох талаар энэ л судар номнуудад бичээтэй ч байх юм.

МТТТ-130-д: Чанай Дээдэс: Нутаггүй тэд нүүгээд явна. Нутгийн эзэд бид яанам бэ? Уулын догшрол, усны бохирдолттой, газрын хилэн, гавлын аюултайгаа үр хүүхдээрээ хохирч  үлдэх бус уу гэх үгс байх юм.

Бас МТТТ-д бид тэр гэрлийг чинь харуулж чадна гэсэн сонин үгс бий. Тэгвэл тэр гэрлийг бас л ялгах салган ухах хэрэгтэй болох нь ээ дээ. Хаан буулгасан бүхэн хааны ухаанд сурч байгаа юу? Харин Гэрлийн өргөөнд энэ ухаан нь бууж байгааг МТТТ судар бууснаар харж болохоор ч байх шиг.  

Эргэцүүлэл-17 2017.06.19

Өмнөх бичвэртэй холбогдуулан түүхийн үнэн нь юундаа байдаг юм бол хэмээн бичьюү хэмээлээ. Ер нь түүх гэж юу юм бол? Түүнийг судлах гэж юунд хэрэгтэй юм бол? Судаллаа гээд яах юм? Судалсангүй гэхээр яах юм бол? Бидний түүх хэнд хэрэгтэй гэж? Тиймдээ түүх гэдгийг хэн яагаад судлах ёстой юм бол? Хаа холынхон уу аль эсвэл хажуудах удам нь уу? Түүхгүйгээр улс гэж байж болох уу? Түүхгүйгээр уул ус гэж байж болох уу? Түүхгүйгээр хүн гэж байх уу? Түүхгүйгээр удам судар гэж байх уу? Ингэж асуувал яаж байна? Гэтэл олон улс монголын түүхийн судлаад л байна шүү дээ. Анх Гэрлийн өргөөнд орж байж би удмаа мэдэх түүхийн эрэлд гарсан билээ. Түүнээс өмнө яагаад ч юм энэ талаар боддоггүй, тоодоггүй, мэддэггүй байсан билээ. Тиймдээ ч энд ирж түүхийн жим мөрөөр эрэл хийсэн маань үнэн гэдэг юу юм бол хэмээн асуулт тавих эхлэл болсон гэх үү дээ. Энэ нь Өргөөнд ирсэний маань давуу нь юм байна шүү дээ. 
За тэгэхээр түүхийг хэрхэн яаж судлавал үнэн мөнийн мөрөөр мөшгиж чадах юм бол? 
МТТТ-д КауБиЧи дээдэс: Үнэн гэдгийг юугаар батлах юм бэ? Үнэн гэдэг бол үр дүнгээр хэмжигддэг. Үнэн учраас л та нар оршиж, өдий амьдралд хүний боол болоогүй, хөрс ухаж мөлхөөгүй байгаа бус уу. Харийн хүний амнаас, мэдлэгээс сурсныгаа соёлжсон, түүхийн илүү мэдлэгтэй гэх гээд байна уу? Миний монголын амьдралыг харийн хүн мэддэг юм уу? Чиний гэрийн асуудлыг хажуу айл чинь шийддэг юм уу? 
Чи бод доо. Чиний гэр бүл, чиний улсын түүхийг чи болон чиний эцэг ӨвГүдүүд л сайн мэдэхээс танай хөрш айл, хажуу улс чинь тогоон доторхийг чинь тольдсон мэт хэлнэ үү, нарийн учир шалтгааныг мэднэ үү. Бидний нэрийг хүртэл хувирган гутаадаг бус уу? Гэтэл “КҮ” хэмээх ямар их учир шалтгаантай, тэнгэрийн сурлагат ардынхаа нэршлээр нэрлэсэн нэрийг “ХУ” хэмээн зэрлэг бүдүүлэг гэсэн үг гээд өөрсдөө хэлдэг бус уу? Хоёр үсэг хэлж чадахгүй хазгай хэлтнүүд дээ гэжээ. 
Нэгэн андыг маань түүх судлаач гээд өөрийнхөө ухаж байгаа зүйлээ хэлэхэд хэлэхэд диплом цол шаардах нь юуных юм юм? Эх түүхээ, үнэнийг эрэн хайн судлахад заавал тэр цол хэргэм хэрэгтэй юм уу? Чингис дэргэд нь байвал улс өөрөө баталгаажна гэдэг үг өөрөө юу болчихов оо? Гэтэл бид өөрөө Чингис гээд л булаацалдан маргалдаад байх юм. Чингисийг булаацалдах бус тэр хүний сэтгэлгээг гаргаж ирэх нь энэ цагийн чухал нэг ажил юм биш үү?
Солонгосын Сэжүн хаан хэмээх кинонд ард түмнээ бичиг үсэгтэй болгох, болгохгүйн төлөө тэмцэл өрнөж байх юм. Ард түмэн бичиг үсэгтэй болчихвол харийн буюу хятад күнзийн сургааль нь үгүй болж, үүнтэй уялдан язгууртан гэж байхгүй болно хэмээн өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй болгохгүйн төлөө тэмцэлдэх юм. Тэгсэнээ монголчууд бол өөрийн бичиг үсэгтэй зэрлэг бүдүүлэг гэх юм. Бид тийм байж болохгүй күнз бол соёлтой гэх юм. Гэтэл Монголчууд бид 920 бичиг үсгийн соёлтой гэх юм энэ юу болчихов оо? Тэгэхээр энэ бичиг үсэг гэдэг маань яасан ч хувьсдаг юм бэ гэдэг нь эндээс харагдахаар байхад үг үсэг хөөхгүй гээд, судлаач болохгүй нь гээд түүхийн үнэнийг гаргаж чадах уу? Чадахгүй гэвэл яах юм? Чадна гэвэл яах юм бол? Тиймдээ ч манай түүхийн судар номнуудад энэ олон янзын бичиг үсгийн өндөр соёлтой байсныг гэрчлэх биет болон биет бус өв байна шүү дээ. Тэгэхээр үр дүнгээр үнэн хэмжигддэг юм бол бид өнөөдөр өөрийн гэсэн бичиг үсэг соёл, эрдэм ухаан өв их мэдлэг үлдсэн монгол улс оршин тогтнож байхад буусан буугаагүй гэх онгодын талаархи маргаан хэнд хэрэгтэй гэж. Харин цаашид бид өвгүд дээдсүүдийнхээ хүчинд яваа гэж яагаад бодож болдоггүй юм бол? Эсвэл өөрийн удмынхаа хийсэн ажлыг нийтэд зарлаж болдоггүй юм бол оо? Тиймдээ ч хэрхэх вэ хэмээн бодон тунгаан хамтран эвлэх дээр л бидний ухаан орших ёстой бус уу? Сударт: Байгаа монголд ярихаас байхгүйд ярихгүй. Мөн Сэрүүн Хөхүйн тулыг сэрээгээр занаагүй чи сэтгэх ухаант нэгнийгээ сэрээдэх юун гэсэн үгс бий. Энэ бас юу болчихов? Хэрүүлээс хэлэлцэх нь дээр гэдэг бас юу болчихов? Бид ч гэсэн тэгвэл өөрсдийн байгаа байгаа дээр ярьж дутуу нь юу юм бэ? Давуу нь юу юм бэ хэмээн өөрсдийн үйл үйлдэхүүнээ гаргачихвал айдаа эвтэй байхдаа хүчтэй гэх тэр үгийн утга учир гарах юм шиг ээ. 
Сударт харвахыг хаан шийддэг бол онохыг ард мэднэ хэмээн ард түмэнд язгуур эрх ашгийг нь олгосон байх нь юуных юм бол? Өүлэн эх өнчин өрөөснийг тэтгэн эрдэмд сурган хүмүүжүүлж байсныг мөн нууц товчоонд бичсэн байдаг. Аливаа зүйл хаалттай байх тусам өөрчлөгдөн гуйвахдаа амархан байдаг бололтой. Тиймдээ ч Эх түүхээ мэдэхгүй бол ойд төрсөн сармагчин лугаа хэмээн зүйрийг онгодууд хэлсэн байдаг. Гэтэл үгүйсгээд байгаа өнөө онгодууд нь ийм цэцэн үг хэлсэн байх юм. Ухаж судлахгүй бол болохгүй нь л дээ. 
 Тиймдээ энэ цаг үе бидэнд мэдвэл зохих асар их мэдлэгийн хур, түүхийн үнэнийг өвүг дээдсүүд өгч байгааг судар номнуудыг амьдралд байна уу үгүй юу гэж яагаад ажиглаж болохгүй гэж? Энэ өөрөө судалгаа биш гэх үү? Тиймээс уншсан бидэнд л энэ юу болчихов гээд санагдаад байхаас уншаагүй хүмүүст бол юу болчихов гээд санагддаггүй юм биш үү? Үүнийг мэдсэн онгодууд энэ хэлэлцүүлэг, эргэцүүлэлийг түмэнд зар хүргэх ийн тулд хийж байгаа юм биш байгаа. Ганц Аянгат удгүний санаачлага ч биш цаанаа учир шалтгаан болчих шиг.
Хаан дээдсийн үг бий. Сэтгэлийг нь татсан байхад бие нь хаа холдох вэ гэх. Сударт: Хүний хаан болох хэрэг юун, Хүслийг дураар татах хаан бус уу гэсэн үгс ч бий.
БөөЭртай хатан Хатдын сударт- 193 хуудсанд: Аятай сайхан зоог бэлдээд, тухлаг буулгахад ямар ч онгод арвин үгтэй байна. Тэр бүхнээ зөвд нь чиглүүлээд, хүсэж байгаагаа ухуулан ойлгуулахад Онгод Дээдэс хоосон буцаадаггүй гэж хэлсэн байх юм. Бид харин тэгж чадаж буй бил үү? Буусан буугаагүй, гомдсон гомдоогүй гээд л маргаж байхаар нүүр тулж ярьж, асууж, учгийг гаргаж чадаж буй бил үү гэмээр байх чинь.
Ийнхүү судар номнуудаас уншиж байхад Бөөгийн товчион- 437-д анхаарвал зохих, мэдвэл зохих сэрэмж болох зүйл байх юм. Яагаад лам нарын сударт ийм нарийн түүхээ бичдэггүй юм бол? Монголын түүхэнд лам байсан л биз дээ. КауЭлЭн хатан:
Гэтэл илүүдэл хэрэгцээтэй хүмүүс оршин тогтнож байгаа нь өөрөөр хэлбэл ӨвҮг Дээдэс нь ирээдүйд ирэх хүүхдийн хувь хишигээс өнөөдөр түрүүлэн хэрэглэж байгаа нь биежсэн их жатга зовлон ирэх ирээдүйн гамшгийн дохио юм. Амьд ахуйдаа ирээдүйг худалдаж авч яваад байна. Өнөөдөр алт зүүхгүй хүн байна аа. Энэ нь ирээдүйн хүнсийг хангах ёстой байдаг. Гэтэл биеэрээ дүүрэн алт зүүгээд арга билэг чадамжийг авир муугаараа эзэрхийлэн ноёлож хүртээд ирээдүй хойчид хүнслэх эрхийг нь хасаж байгаа нь ай юун гамшиг вэ гэж хэлсэн байх юм.
Энэ юу хэлчихвээ? Энэ л махан биед наасан, идсэн уусан бүхэндээ анхаарахгүй юм бол бид төрсөн үрсийнхээ өмнөөс эдэлж хэрэглэхийг нь арай дуусгаад байдаг юм биш биз дээ. Сударт нэгний гэмийг нийтээр үүрэх тухай байдаг. Харин бид тэгвэл яах вэ? Бодол ч үргэлжлүүлээд байвал үргэлжлээд байх нь л дээ. Харин харин таслаад байх юм бол яах юм бол....

Эргэцүүлэл-16 2017.06.11

Өмнөх бичвэрт аль эхийг барьж авах вэ гэдэгт асуулт тавьсан дээр асуудлыг хэрхэн харах талаар бас бичмээр санагдлаа. Энэ долоон онгод бидний эх мөн үү хэмээн асуулт тавьсан дээр энэхүү долоон онгодын тайлах МНТ бидний хаанаас эх үүсгэлтэй, гарвал угсааг маань тодотгох түүхэн баримт гээд байх юм. Үүнийг яаж гаргаж ирэх вэ? Яагаад бүхэл бүтэн үндэстэн ястанг судалдаг монголч эрдэмтэд гээд гадаад дотоодын байгууллага хувь хүмүүс байдаг юм бол? Тэд яг юуг нь судлаад, юу хайгаад байна вэ? Их хааныг маань мянганы түүхэн хүнээр тодруулж түүнээс суралцах хэрэгтэй хэмээн яагаад хайлтаа хийдэг юм бол? Монголын нууц товчоонд л энэ түүхэн хүний намтар, амжилтын нууц оршиж байгаа хэмээн эх үүсгэлээ болгон барьж авдаг бололтой хэмээн харвал бидний нууц юу юм бол? Их хааны маань нууц юу юм бол? Яагаад Чингис хааны нууц товчоо гээгүй, харин Монголын нууц товчоо гэчихэв ээ? Бүхэл бүтэн үндэстэн язгуур угсаагаар нь ярих нь, бичих нь юуных юм бол гэмээр байх чинь? 
Энэ л энгийн мэт асуулт харин ямархан нууцыг дагуулдаг юм бол? Гэтэл онгодууд Чингис хааныг төрүүлэх гэж бөөн юм болсон талаар МТТТ-д бичсэн байх юм. 
МТТТ-76: Их Бэхт эцгийн Чингис төрүүлэхээр зүтгэх нөр их хөдөлмөр үхсэн хойно нь ч үргэлжилж, одоо ч үргэлжлүүлсээр байгааг юу гэлтэй гэж бичжээ.
Үүнд ямар учир байна? Яагаад заавал төрүүлэх гэж бөөн ажил болно гэж? Цаанаасаа төрдөггүй юм уу хаашаа юм? Тэгэхээр энэ юу болчихов? Тэр л нэгэн хүн дээр учиг байна уу? Гээд хайвал од гаригсын тохиол, цаг хугацаа учир шалтгааны нийлэмж гээд л олон олон зүй шалтгааныг харж болох байх л даа. Харин өнөөгийн бид хэрхэх вэ? Хаан буусан буугаагүй хэмээн хэмлэлдэн уралдан бие биендээ үгэн сум харвах нь учир юу байна? Буулаа гээд яах юм бол? Буугаагүй гэлээ гээд яах юм бол? Хэнд хэрэгтэй юм бол? Одоо ч бас Аянгат удганд Чингис хааныг төрүүлэх гэж байгаа гэж онгодууд хэлсэн байх юм. Энэ бас юу болчихов?
Сударт:Анхны сүүн эх, анхны амь, анхны амьтан, анхны халуун цустан, үүссэн нар сарны газар, анхны мангдай үзэгдээд буман жил гэгээрч ӨТҮГЭ боловсорлыг олсон гэж бичжээ.
Энэ юу хэлчихэв? Анхны хэмээн тодотгох маань бидний үүсгэл эх маань мөн үү? Гэтэл орчин үеийн шинжлэх ухаанаар: 1990 оноос хойшхи судалгаан дээр тулгуурлан дэвшүүлсэн таамаглалаар бол орчин үеийн хүн нь Африкт үүссэн бөгөөд бусад тивүүд рүү 40,000 жилийн өмнө нүүн шилжсэн байна. Эртний хүмүүсийн дунд 40,000 жилийн өмнө арьстны ялгаа гарч монголоид, европоид, африк төрхтөн гэж хуваагджээ гэж үздэг ажээ.
За тэгвэл анхны амь үүссэн газрыг монгол гээд байгаа. Гэтэл үүнийг өөр газар гээд байгаа гээд гаргаад ирвэл яахын? Үүнийг хэрхэн, хэн шүүх вэ? Эсвэл өмнөд хойд туйл гэж байдаг шиг монголд түүхийн сонин байхад, африкчуудад бас л түүхийн нэг сонин байх нь ээ дээ. Хэрвээ монголд анхны хүн үүссэн гэсэн ном байсаар байтал, монголчууд энэ л газар эхээ хамгаалахаар төрсөн байгаад энэ л үүргээд өнөө хүртэлх үл ойлгогдох түүх үргэлжлээд байтал өөр газар монголынх шиг түүх үүссэн гээд бичигдвэл яах вэ? 
 Гэтэл өөрт тохиолдсон явдлаа харьцуулмаар санагдлаа. Хүргэн маань надад далайн чулуужсан дунгийн үлдэгдлийг үзүүлэв. Хаанаас олов гэтэл говьд өрөмдлөгийн үеэр ийм юм их гарч ирдэг гэсэн нь өмнө нь их далай тэнгис байсны баталгаа болж байх юм. Шинжлэх ухаанд ч хамгийн анхны амьд организм далай тэнгисийн ёроолын шүлтлэг нүх хоолойд үүссэн байх магадлал өндөртэй гэж байх юм. Их Түүхийн Сударт анхны амь далай тэнгист үүссэн гэж бичжээ. Гэтэл далай тэнгис Өмнөговьд байсан гээд онгодууд хэлэх юм. Тэгэхээр ямартай ч далай тэнгис нь манай монголд байсан л байж таарах нь ээ дээ. Ингэхээр байгал яасан айхтар хувьсч өөрчлөгддөг юм бэ дээ. Хүний үг үйлдэл үүнтэй адил хувьсч өөрчлөгддөг юм биш биз? Харин үүнийгээ хүн өөрөө мэдэхгүй байж болох уу? Хувьсан өөрслөгдөж байгаагаа хэрхэн мэдэх нь буцаад л эх үүсгэл хүүгээ явах хэрэгтэй болчихов уу даа?
Өнгөрсөн гэх эртний түүхийг уншиж байх явцад яагаад Монголчууд дэлхийг төвшитгөх гэж үе үе дайн хийж байсан юм бол? Гээд хайхаар байгаа биз дээ? Тэгвэл энэ нь өнөөгийн дайнаас юугаар ялгаатай юм бэ? Аливаа зүйлийн учир шалтгаан нь түүнээс гарах үр дагавар болж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлддэг шүү дээ. Харин хэдэн талаар харахгүй л юм бол амбиц хөөхөд үнэн түүх гуйвахдаа амархан ч юм шиг. Тэгвэл байгаа хувьсаж, хүн хувьсдаг юм бол бодлогонд нь гажилт үүсдэг байж болох уу? Ингээд асуулт хөөгөөд байгаад байхаар эх мухарт нь хаана байна? Эх үүсгэл нь хаана байна? Ингэж бид гаргахгүй л юм бол маргалдсаар бидний нас цөөхөн юм чинь ямарч үгүй хоосон үр дүнгүй судалгаа болчих гээд л байна уу даа.

Эргэцүүлэл-15. 2017.06.04

Араатан чоно ээж үү, ам дэвсэх ээж үү? ЭХ гэж хэн бэ? Эхийн санаа үрд, Үрийн санаа ууланд гэх зүйр үг бий. Үр гэдгээ бид хэрхэн харах вэ? Сударт эх-үрэн гэх үг бий. Харин энэ яг юу гэсэн үг юм бол? Хөөсрөлгүйхэншиг гэх үг бас өмнөх бичвэр дээр бичсэнчлэн эх гэх утгын талаар саатан тунгаавал яадаг бол. Гэтэл UBS ТВ-р нэгэн мэдээ гарав. Дэлхийн олон улсад сүүн өдрийг тэмдэглэдэг юм байна л даа. Тэр нь манайд хоёр дахь жилдээ тэмдэглэж байгаа гэх юм. Гэтэл бид судраас харах юм бол сүүн мөртөн, сүүн жил, сүүн эрчим гээд маш өнө эртний өндөр мэдлэгт ард түмэн байж бас л бусдыг даган хөөсөрч явах юм гэж үү? Энэ их учиртай л болоод явчих чинь. Үрсээ сургах үүрэгтэн эх хүн мөн биз дээ. Энд бусдыг дагавал буруудахыг мэд гэх судрын үгээр харвал өөрийн бүхнээ гээсэн мартсан, орхисон гэх тэр л байдал бүхэн бидэнд буруудах эх болж, харин үнэн түүхийн эрэлд өөрийгөө хайх, санах сэрэх бүхэн зүйт жамын эх болж зам мөр заяа тавиланг чиглүүлдэг юм биш байгаа? Тэгэхээр эх гэдэг маань юу болж таарав? Буруудах эх, зөвдөх эх гэхээр их л сонин зүй тогтол байх чинь. Эх үүсгэл гэдэг нь юу юм бол? Араатан ээжийн аварч өсгөсөн тэр л үрд давуу нь юу байв? Дутуу нь юу байв? Ам дэвсэн аргадан тойглох ээжийн давуу нь юу вэ? Дутуу нь юу юм бол? 
Сударт: Тул өгэлүэн бүү ав, чу өгэлүн бол олз. Эрж олтухай гэж бий. Энэ юу хэлчихэв? Нөгөө л шар тос шиг түлхэж болохгүй бас амандаа хийж ч болохгүй нэгэн зүйл байх гээд л байна уу? 
Бас сэрэмж болгон аманд маань зөв шар нь оров уу, буруу нь орох гээд байна уу гэх дээр өнөө л эргэцүүлэх ундрах тэр л сэрэхүй хаанаас хэрхэн бий болдог юм бол? Зөв бол өмнө бичсэнчлэн үмхээд л авахад л учиг нь тодрох ЭХ лэл болдог юм биш үү? Эх булингартай бол адаг нь булингартай гэх зүйр үгийг бодсон ч тэр.
Үрээрээ барьцаалагдаж бөө улаачлал гэдэг зүйл рүү орсон би буруу газар, буруу зүгт, буруу хүнтэйгээ учирсан бол яах байсан бол? Нэгэн найз маань Хөвсгөлд л сайн бөө бий гэх тэр л зүг чигийг гаргах нь юуных юм бол? Үнэхээр учиг нь задарч эхлэл нь болж тавигдвал болж л байна шүү дээ. Харин эсрэгээрээ бол яах бол? 
Ингээд Алтан судраас хайж байтал их содон үг гарч ирэх юм. Сударт: Дэргэд чинь Чингис хаан байвал чи өөрөө Дээд ТНГР-ийн хүүн, орчлонгийн эзэн гэж мэдтүхэй. Дэргэд чинь хүн байвал чи өөдгүйн боол, хижи гөрөөсний идэш гэж бодтугай гэж Жам-Уухай тайлав гэжээ. Энэ их сонин болоод явчих чинь. Өргөөнд Их Эзэн хааныхаа дэргэд гээд цугласан бидний давуу нь мөн үү? Харин Эзэн хаан маань бидний дэргэд гэдгээ бид хэрхэн танин мэдэж байгаа юм бол? Эзэн хаан маань бидний дэргэд байх юм уу? Бид дэргэд нь очих юм болов уу? Дэргэд гэдэг нь ямар учиртай юм бол? Дэрлэн дөрлөн гэх үгс сударт бий. Мөн Цор ганц Чингис хаалга гэх үг бас Алтан сударт бий.
Энэ нь МТТТ-41 хуудас: Их Бэхт Дээдэс: Анхаарагтун. Улаач нар бус Онгод л энэ судрын тайллыг хийдэг. Онгод онгоддоо мэддэг долоон онгод л зөвшөөрлийг өгөх ёстой. Яг долоон онгод л яг түлхүүрийг нь тайлж чаддаг гэддэг гэнэ. Гэтэл Өргөөнөөс гаргасан судруудад маш олон онгодуудын айлдварууд байгаа. Тэд тухайлсан юмаа л мэднэ. Харин дараах долоон онгод бүхнийг мэднэ гэхээр Эзэн Чингис хаантай нийлэх долоон онгод бүхнийг мэднэ гээд байгаа. Эх хүн бол үрийнхээ өмнө эх хүн. Гэтэл энэ долоон онгод ертөнцийн бүхнийг бүхнийг мэдэж байгаагаараа бидний эх мөн үү?
Ийнхүү уншин судлах тусам Их хааныхаа ухааныг биширч гарцаагүй мөн хэмээн улам батлах хэдий ч сударт бичсэнчлэн үнэнд гүйцэгдэх дөхмийг бодон муугийн хязгаараар гэдгээр ухан мэдэж таних гэдэг маань хамтаараа хэлэлцэн эргэцүүлэн асуух асуулт үгүй л бол сүсэг болох гээд байдаг тал бас байх шиг. Ардын маань зүйр үгэнд бугдээрээ хэлэлцвэл буруугүй, бүлээн усаар угаавал хиргүй гэх үг бий. Харин хэрхэн Эх үүсгэл гэдгээ авах дээр бидэнд эрх гэдэг нь олгогдож байдаг талаар МТТТ-д бас байх л юм. Ингээд бодоход аль эхийг бид барьж авах маань асуудлын гол болон байна уу даа?

Эргэцүүлэл-14 2017.05.28

АлЭнХоо эхийн шар гэрэл яагаад шар тостой холбогдчихов хэмээн өмнөх бичвэрээ үргэлжлүүлвэл Өлзий дэмбэрэл хэмээн билгэшээн тосох тэр л ухаанд чухам юу нуугдан байдаг юм бол? Чухам тэнгэрийн хөвүүд буй за хэмээн тайлах тэр учгийн цаана юу байна вэ? Тэнгэрийн хөвүүд гэж чухам хэн юм бол? Тэд төрж яах гэж байгаа юм бол? Сударт бичсэнчлэн Гоо нүүрээ түлэн баран гэдэг шиг АлЭнХоо эх яагаад заавал бусдад адлагдан тэр үрсийг төрүүлэх болсон юм бол? Өнөөдөр ийм тэнгэрийн үрс байна уу? Байгаа бол ямар хүнийг хэлдэг юм бол? Гэтэл цаг хугацааг тосон Тэнгэрийн умбал онцгой үрсүүд төрдөг МТТТ-д талаар бас л байх юм. Өөрт ирсэн үрсээ бид хэрхэн хардаг юм бол? Үүрэг хариуцлага хэмээх нь юу юм бол? Бусдын үрд энэ умбал үрс ирсэн бид яаж харах юм бол? АлЭнХоо эх энэ үрсээ хэрхэн хүмүүжүүлсэн нь тэд дотоод амин нэгэндээ сум тавьж болохгүйг түүхийн суу ухаан болгосон юм бол?
МТТТ-164: 22. Бас Алэнхоо эх таван хөвүүддээн Сүегэр үг өгүүлрүүн 
“Та, таван хөвүүн, миний гагц хэвлээс төрөв. 
Та тугаарын таван мөсөд мэт гагц гагц болбоос 
Тэр нижээл мөсөд мэт Хэнээ бээр хялбараа хугуладхун, та 
Тэр цугтай мөсөд мэт 
Хамт нэгэн эетэн болбоос 
Хэнээ бээр хялбар яахан болохтун, та” гэжээ.
Тэгэхээр нэгэн эхээс төрсөн, уг нэгтэй ч эв санаагүй таван хөвүүнээ сүегэр үг хэлж учрыг ухааруулсан энэ үнэн Үг гэдэг маань шар тос юм биш үү? Түүнийг тосоод авбал шар тос байх нь л дээ. Тэгвэл хэлээрээ түлхчихвэл хэрхэх юм бол доо. Харин АлЭнХоо эхийн үгийг тосон авч эвтэй байсан тэр БилГүнЭнДэй, БүГүнЭнДэй хоёр үр юуг бидэнд ухааруулав? Эв үгүй байснаараа юуг ухааруулав гэх тэр л бодол ухаан бидэнд шингэцтэй бололтой.
Мөн тайлалд Сүегэр үг нь Үг хэл зүйн соёл, Хэрэглээ, Ухаарал, Уран хайлал олноо энэ ухаанд багтана. Хэрхэн яаж хэлэх вэ? Хэрхэн яаж үрст ойлгуулах вэ хэмээх арга ухаан нь өөрөө их чухал болой гэж бичжээ. 
 Хавар эртний цасыг манай ард түмэн газартаа шар тос гэдэг шиг цагаа олсон үг үйлдэл нэгдэхүй нь цаг ууртайгаа холбоо байна уу? Энэ бүхэн нь тунах гэдэг дээр сүүний өрөмний шар тостой зүйрлэсэн үг юм уу? Энэ л ухааныг бид өөртөө хэрэглэх тэр аргад сурах нь чухал юм биш үү? Тиймдээ ч Алтан сударт буйгаар дутуугаа мэдэж давуугаа үзүүл гэдэг нь Энэ нь л бидний өргөөнд ирж энэ л судар номноос шүүрэн авч ухаж дийлээд үйлдвэл давуу нь байж болохоор ч байна гэж харж болох уу? Аан сайхаан сайхан гээд л ярихаас хэтрэхгүй бол, дэмнэлээ, дэмнэлээ гээд дэм үгүй бол тэр нь өнөөх шар тосыг хэлээрээ түлхэх нь юм биш биз гээд, бас л бодол нэмэх нь юуных юм бол доо. 
Гэтэл Домчийн сударт их сонин зүйл бичигджээ. Домчийн судар. Хуудас- 109.
Их Биет Дээдэс: Тархины эсийн төлжих боломж 40 жилийн давтамжтай. Тиймээс 40 нас хүртлээ юм сурч чадаагүй бол өршөөгөөрэй та юм сурах чадамжгүй. Дөчин нас хүртэл юм сурч чадаж байгаа бол уучлаарай та цаашаагаа их юм сурч сурах ёстой. Уучил гэдэг нь тулган шаардах үг юм.Чи ингэх ёстой гэдгийг боловсон хэлж байгаа арга. Гэсэн байх юм. 
Тэгэхээр энэ 40 нас гэдэг чинь юу болчихов оо? Өнөөгийн хүмүүс бид 40 хүрээд хамаг бүхнээ сураад дууссан гэдэг шүү дээ. Гэтэл цаашаа юун их юм сурах ёстой юм бол доо? 
МТТТ- 157: Их бэхт Дээдэс: Ухаанаас Чингис төрөхөөс биеэс төрж болдоггүйг ухаарсан гэжээ. Гэвч олзтой. Бай Кү Дайн 3 хүүгээр дамжин манай удамшлын ясанд Оо суу ухаан орж ирсэн гэсэн байх юм. За өнөөх эхний бичвэр дээр хайж байсан оосуу ухаан дахин орж ирэх чинь. Тэгэхээр яс цусаар дамжин бодол эргэцүүллээр хүний тархинд орж ирдэг байх нь уу? Сударт ээжийн сүнс эцэгт удам залгаж огоул бие бэлддэг гэхээр энэ эхчүүд бид чинь ямар ч их үүрэг хариуцлагатай юм бэ дээ. Хэрхэн амандаа орсон шар тосоо хэлээрээ түлхэхгүйхэн шиг амьдрах вэ?